Haqiqiylikni tiklashga bir ishora: Bussot, Raul

AQShga kelganimizdan so‘ng kabel televideniyesi kompaniyasida ishlay boshladim. Keyin Kubada o‘rgangan ko‘nikmalarimdan foydalanib, mustaqil televizor texnigi bo‘lib ishladim va 1999-yilda AT&T telefon kompaniyasida ish boshladim.

Kubada elektronika sohasida ishlardim. U yerda elektronikani o‘rganganman va bir necha yil kompyuter texnik xizmatlari kompaniyasida ishlaganman. Biroq davlatdan olgan maoshim oilamni ta’minlashga yetmasdi, shuning uchun turli elektron uskunalarni xususiy ravishda ta’mirlab ham ishlashimga to‘g‘ri kelardi.

Biz ketgan paytda Kubadagi vaziyat juda og‘ir edi. Sovet Ittifoqi parchalangach, Kubaga turli tovarlar yetkazib berish keskin kamaydi va kiyim-kechak, oziq-ovqat hamda boshqa hamma narsa tanqis bo‘lib qoldi. Asosiy muammo pul emas, mahsulotlarning o‘zi yo‘qligi edi va ketishimizning bosh sababi shu bo‘ldi. AQSh dollarini saqlash jinoyat hisoblanmay qo‘yilgach va AQShda yashovchilarga Kubaga pul yuborishga ruxsat berilgach, sharoit biroz yaxshilandi, ammo unchalik ko‘p o‘zgarmadi. Yoshlar hanuz kelajak va imkoniyatlardan mahrum edi, odamlarning shaxs sifatida rivojlanishiga yo‘l bermaydigan zulmkor tizim ostidagi hayot esa juda og‘irligicha qoldi.

Bunga iqtisodiy ham, siyosiy vaziyat ham sabab bo‘ldi. Men kabi xususiy ishlagan va biroz ko‘proq pul yoki mahsulot topgan kishilar “noqonuniy boyish” deb atalgan ayb bilan tez-tez ta’qib qilinar va jazolanardi. Yoqilg‘i tanqisligi elektrning tez-tez o‘chishiga ham sabab bo‘lar, shu bois elektron uskunalarni ta’mirlay olmasdim. Ikki o‘g‘lim uchun oziq-ovqat, kiyim va poyabzal topish nihoyatda qiyin edi. Bularning barchasi oilamiz bilan orolni tark etishga qaror qilishimizga olib keldi.

O‘sha paytda eng muhimi AQSh Sohil qo‘riqlash xizmati bizni qutqargani edi. Dengizda besh kun oqim ixtiyorida qolgach, nihoyat qutqarilganimizni his qildik. Go‘yo yelkamdan katta yuk tushgandek bo‘ldi va yetib borishimiz kerak deb o‘ylagan joyga haqiqatan kelganimizni bildim. Bu dengizdagi uzoq sarguzashtimizning yakuni edi.

AQShga kelganimdan keyin hayotim yaqqol o‘zgardi. Ingliz tilini o‘rgandim, mehnat sharoitimni yaxshiladim va yaxshi kompaniyada ishlash imkoniga ega bo‘ldim. Eng muhimi, farzandlarimizga yaxshi ta’lim bera oldik; bu mamlakatga kelishimizning asosiy sabablaridan biri ham shu edi. Hayotim sezilarli darajada o‘zgardi va ancha yaxshilandi.

Boshqa mamlakatdagi bir kishining bunday tajribani odamlar bilan bo‘lishishga vaqt ajratishi yaxshi, deb o‘yladim. Bu hikoya Kubadagiga o‘xshash tizim ostida azob chekayotgan hamda mamlakatni tark etish, hayotda oldinga siljish va boshqa tizimda yashashni o‘ylayotgan Shimoliy Koreya aholisiga yetib borsa, ayniqsa foydali bo‘lishi mumkin deb o‘yladim. Mutlaqo boshqa madaniyatga ega rivojlangan mamlakat odamlari bu voqealarga qiziqishini hech tasavvur qilmaganim uchun xursand bo‘ldim. Ungacha bunday hikoyalar faqat kubaliklarni qiziqtiradi, deb o‘ylardim.

Buni yana qilish uchun o‘zimga jasorat bergan bo‘lardim. AQShga kela olganim hayotimda yuz bergan eng yaxshi voqea edi. Ishni yaxshiroq amalga oshirishimiz uchun oldindan biroz ko‘proq ma’lumot to‘plashni o‘zimga maslahat qilardim. Shunday bo‘lsa-da, yana o‘sha qarorni qabul qilib, qayta urinardim. Odamlarning kelajagi yo‘q mamlakatdan qochishga urinish — qilinishi kerak bo‘lgan ish.

AQShga ikki yosh farzandimiz bilan keldik va dastlab otamning juda kichik uyida yashadik. Keyin kattaroq va qulayroq uy ijaraga oldik, bolalar yozgi lagerga qatnay boshladi, erim bilan men esa ishga kirdik. Kechqurun sakkiz oylik ingliz tili kursiga qatnadim va o‘qigan maktabimning o‘zida ish topdim. Ingliz tilimni asta-sekin yaxshilab, ish joylarimni o‘zgartirdim; bolalar biroz ulg‘aygach, yana ingliz tili darslariga qaytdim. Keyin radiologiya bo‘yicha ikki yillik dasturni tugatib, rentgen suratlari olishni boshladim. Kasalxonada MRT tekshiruvini o‘tkazishni o‘rgandim va intervyu vaqtida ham shu sohada ishlardim.

Elektronika va kompyuter uskunalarini o‘rgandim va kompyuter ta’mirlash kompaniyasida ishladim. Erim ham shu maktabni bitirgan va shu kompaniyada ishlagan; biz o‘sha yerda tanishib, turmush qurdik va ikki farzandli bo‘ldik. Oilaviy mas’uliyat va majburiyatlarimiz oshgani sayin hayot qiyinlashdi. Yashash joyimiz shu qadar kichik ediki, bolalar tug‘ilgach qulayroq yashash uchun uyni kengaytirishni boshlashimizga to‘g‘ri keldi.

1993-yilda Kubadagi vaziyat juda og‘ir edi. Uch va to‘rt yoshli ikki farzandimiz bor edi, hayot esa tobora qiyin va murakkab bo‘lib borardi. Hayot, aslida, tirik qolish masalasiga aylangan, biror orzu yoki reja qilish qiyin edi. Qancha ishlashingizdan yoki nimani xohlashingizdan qat’i nazar, hayotingiz o‘sha paytdagi tizim qanday tuzilganiga butunlay bog‘liq edi.

Bu faqat iqtisodiy ehtiyoj emas edi. Biz har kuni tirik qolish uchun kurashish azobini yengib, o‘z oldimizga maqsad qo‘yishni va nimagadir erishishni xohlardik. Ammo u yerda reja tuzish deyarli imkonsiz edi; o‘zimni nima qilish kerakligi buyuriladigan qo‘g‘irchoqdek his qilardim. Biz qolib, o‘simlikdek yashashni yoki o‘z rejamizni tuzib, o‘z qarorimizni qabul qila oladigan yaxshiroq kelajak izlab ketishni tanlashimiz kerak edi.

AQShgacha yetadi deb o‘ylagan benzinimiz ancha erta tugab, oqim ixtiyorida qoldik. Taxminan o‘n to‘rt soatda yetib boramiz deb kutgandik, ammo AQSh qirg‘og‘idan qanchalik yaqin yoki uzoqligimizni bilmasdik va Kubaga yaqinroqmiz deb o‘ylardik. Golfstrim eshkak eshishni qiyinlashtirgani uchun bir payt Kubaga qaytishga qaror qildik. Ammo yaxshiroq joyni va’da qilgan ikki yosh farzandimiz qaytishga keskin qarshi chiqdi. Biz ular uchun ketgan edik, shuning uchun ular uchun yo‘lni davom ettirishga qaror qilib, yana oldinga yurdik.

Bolalar uchun suyuq sut va quyultirilgan sut, shokolad, Spam konservasi, shakar va suv oldik. Ularni quyosh va sovuqdan himoya qilish uchun sviter, kapyushonli kurtka va sochiqlar kabi kiyimlarni ham tayyorladik. Kompas va qo‘lda yasalgan qutqaruv nimchalari, shuningdek, bolalarning dengiz kasalligiga qarshi tabletkalar va ukol dorilarimiz bor edi. Kichik farzandimiz Aleksning tez-tez mazasi qochardi va dori ta’siri taxminan olti soatdan keyin tugardi. Keyinroq u tabletkalarni ichishdan bosh tortdi, shuning uchun unga ukol qilishimga to‘g‘ri keldi. Olib kelgan hamma narsamizdan foydalandik va barchasi juda asqotdi.

Har safar biror kemani ko‘rsak, e’tiborini tortish uchun: “Biz bilan bolalar bor!” deb baqirardik. Bolalar bu gapni bizdan shunchalik ko‘p eshitganki, ular ham baqira boshladi. Qutqarilgach, Raul kichik bu yerda ham elektr o‘chadimi, deb so‘ragani yodimda. Kubada multfilm namoyish etiladigan paytda elektr ko‘p o‘chardi, shuning uchun bolalar ularni ko‘ra olmasdi. U nimani nazarda tutganini tushuntirganimizda, qutqaruvchilar tabassum qilib kulishdi, chunki AQShda bunday holat deyarli bo‘lmas edi.

Avvaliga bunday voqea yuz berayotganiga hayron bo‘ldim. Keyin biznikidan mutlaqo boshqa madaniyat vakili boshdan kechirganlarimizga qiziqayotganidan juda quvondim va qoyil qoldim. Menimcha, Shimoliy Koreya ham biz boshdan kechirganimizga o‘xshash zulm, cheklov va muammolardan aziyat chekadi. Boshqa madaniyatdagi odamlar bu haqiqatlar haqida qayg‘urayotgani va nafaqat o‘z voqeligini, balki biznikiga o‘xshash boshqa mamlakatlar voqeligini ham ko‘rsatishni istayotgani menda taassurot qoldirdi.

Farzandlarimga yaxshiroq hayot, yaxshiroq kelajak va ular yashaganidan boshqacha hayot bera olish.

Buni ertaroq qilishim kerak edi va zarur bo‘lsa yana o‘sha qarorni qabul qilardim, der edim. Hech qachon bundan afsuslanmaganman. Tuzgan rejalarimiz va ketish sabablarimiz ortidagi maqsadlarga erisha oldik. Yana shunday qilishim kerak bo‘lsa, qilardim.

AQShga kelganimizdan so‘ng yangi uyga ko‘chganimiz, men esa boshlang‘ich va o‘rta maktabda o‘qiganim yodimda. Yana ko‘chdik va men san’at yo‘nalishidagi yuqori maktabga bordim; bu juda yaxshi tajriba edi. Keyin Nyu-Yorkning Bruklin tumanidagi kollejda o‘qib, ko‘plab qiziqarli insonlar bilan tanishdim. Kollejni bitirgach, Seulga kelishga qaror qildim.

Kubani tark etganimda atigi besh yoshda bo‘lganim uchun ko‘p xotiram yo‘q. Ota-onamning aytishicha, men televizor ko‘rish va rasm chizishni yoqtiradigan sokin bola edim. Do‘stlarim, ukam va qo‘shni bolalar bilan ko‘chada o‘ynab ko‘p vaqt o‘tkazardim. O‘sha paytda Kubada bolalar uchun ko‘z oldidagi oddiy kundalik mashg‘ulotlardan boshqa qiladigan ish ko‘p emas edi.

Xotiralarim izchil hikoya bo‘lib emas, bir nechta surat yoki tushga o‘xshash lavha sifatida qolgan. Sol ochiq dengizda emas, qirg‘oq yonidagi kichik mangrovzor ichida tunda yig‘ilgan. Qorong‘ilik va namlikni, solni suvga olib borishganini, qum o‘rniga ancha yirik toshlar bo‘lgan sohilda kimdir toyib ketganini, benzin hidini va Kubani tark etayotganimizda motordan chiqqan tutunni eslayman. Dengizda itning soldan sakragani va bo‘ron yodimda. Shamol va yomg‘irda sol ko‘tarilib-tushar, Francisco esa meni ushlab turardi. Hech kim suvga uloqtirilmasligi uchun o‘zimizni solga bog‘ladik va ustimizni brezent yoki sochiqlar bilan yopdik. O‘sha tundagi sovuq ham yodimda, ammo butun safarni eslay olmayman.

Oilamning Kubani tark etishi haqidagi hikoya meni doim qiziqtirgan, ammo ota-onamdan uni batafsil aytib berishni hech qachon bevosita so‘ramaganman. Bu haqda kamdan-kam gaplashardik; vaqt o‘tishi bilan hammaning ishi ko‘payib, bir-birimizdan uzoqda yashay boshladik va hikoya asta-sekin ortda qolib ketdi. Kim Hongrok bilan tanishib, unga hikoyamni aytganimda, u darhol uni boshqalarga ko‘rsatish mumkin bo‘lgan asarga aylantirmoqchi bo‘ldi. Ikkalamiz ham bu hikoyani ko‘rsatishga va yana aytishga arziydi, deb hisobladik. Menimcha, u san’atni va zamonamiz odamlari yashayotgan sharoitni nozik his qilardi. Men hikoyani yetkazuvchi vosita sifatida ishtirok etdim. Asar Kubadan qochish haqidagi kuchli hikoyani namoyish etish bilangina cheklanmay, odamlarga o‘z hayotiga nazar tashlash imkonini ham berishini istadim.

Qayerdan kelganimni bilish hayotimda juda muhim. Besh yoshimda oilam bilan imkoniyat va umid deyarli bo‘lmagan Kubani tark etishimiz bizga o‘z hayotimizni yaratish imkonini berdi va men qilayotgan barcha ishlarni baholaydigan nuqtayi nazar hamda mezonga aylandi. Ota-onam Kubani tark etishga qaror qilib, hayotimiz va kelajagimizni xavf ostiga qo‘ymaganida, men bugun bu yerda bo‘lmasdim, biz bu ko‘rgazmani yaratmagan va men erishganlarimga erishmagan bo‘lardim. Shu bois yanada uzoqqa borishim va ko‘proq ish qilishim kerakligini his qilaman. Bu — o‘zim va ota-onam oldidagi qarzim.

Avvalo, umidni yetkazmoqchiman: Kuba yoki Shimoliy Koreyadagiga o‘xshash sharoitdagi odamlar u yerdan chiqib ketishi, yaxshiroq sharoitda o‘z hayotini qurishi va qarorlarini o‘zi qabul qilishi mumkinligiga umid. Shu bilan birga, kundalik qiyinchiliklardan tashqari hayot-mamot sinoviga duch kelmagan zamonaviy jamiyat odamlari mening hikoyam orqali o‘z hayoti haqida o‘ylab ko‘rishini istayman. Kommunistik mamlakatdan qochib, omon qolish-qolmasligimizni bilmagan holda solda o‘tkazilgan besh kun inson bilan umr bo‘yi qoladi. Bu hikoya o‘xshash sharoitdagi odamlarga umid bersin, boshqalar uchun esa o‘z hayotini yaxshilashga kichik bir imkon bo‘lsin, deb umid qilaman.

Seulda bir yildan ortiq yashaganim koreyslarni kuzatishim uchun ko‘p vaqt berdi. Hayotimning katta qismini kubaliklar ko‘p yashaydigan Mayamida o‘tkazdim. Koreyslar ham, kubaliklar ham kuchli birdamlik tuyg‘usi va samimiylikka ega ekanini his qildim. Do‘stlar bir-biriga aka-uka yoki opa-singildek munosabatda bo‘ladi; endigina tanishgan odam tezda oila a’zosidek qabul qilinishi mumkin; odamlar hatto notanish mehmonga ham borini ulashishga tayyor. Ikki madaniyat va jamiyat farq qiladi, ammo insonlar o‘rtasidagi munosabatlarda ko‘p o‘xshashlik ko‘rdim. Koreyada ajoyib insonlar bilan tanishdim va juda yaxshi tajribalarga ega bo‘ldim. Kubani tark etish hayotimni o‘zgartirganidek, Koreyadagi tajribam ham uni o‘zgartirdi. Koreya hayotimda ijobiy iz qoldirganidek, men ham Koreyada ijobiy iz qoldirmoqchiman.

AQShga kelganimizdan so‘ng xohlagan narsalarimga ega bo‘ldim va hech narsadan kamchilik ko‘rmadim. Ko‘pchilikda bo‘lmaydigan tajribalarga ega bo‘ldim va juda yaxshi hayot kechirdim.

Ota-onamning aytishicha, kiyim-kechak va oziq-ovqat kabi ko‘plab asosiy ehtiyojlarni topish qiyin bo‘lgan. Akam bilan men juda yosh edik, bolalar esa aslida faqat televizorda multfilm ko‘rishni yoki o‘ynashni xohlaydi. Biz asosan tashqarida o‘ynardik va Kubada ko‘ngil ochish uchun deyarli hech narsa bo‘lmagani sababli faqat oddiy o‘yinlar bilan shug‘ullana olardik.

Kuba haqida juda oz xotiram bor, ammo soldagi safardan bir lavha yodimda qolgan. Uchinchi kecha dengiz o‘rtasida kuchli bo‘ronga duch keldik. Hamma yoq qop-qorong‘i edi, chaqmoq dengizga urilib, atrofni yoritdi. O‘sha paytda solda turgan otamni — yoki uning siluetini — ko‘rganim yodimda. Kubada ulg‘ayganimda hayotim qanday bo‘lishini bilmayman. AQShga kelish menga xohlagan sohamda o‘qish va cheklovlarsiz yashash imkonini berdi. Menimcha, ota-onam bizni bu yerga olib kelib, aynan shu imkoniyatni bermoqchi bo‘lgan.

Kimdir hayotimda yuz bergan eng qiziqarli voqea nima bo‘lganini so‘rasa, xayolimga birinchi bo‘lib soldagi safarimiz va uning natijasida hayotim qanday o‘zgargani keladi.

Juda xursand bo‘ldim. Murakkab mavzularga e’tibor qaratadigan odamlar bor, Kuba va Shimoliy Koreyadagi kabi harbiy tuzumlar ostida juda og‘ir hayot kechirayotgan odamlar ham bor. Dunyo aholisi aslida nimalar yuz berayotganini bilishini va o‘sha mamlakatlarda yashayotganlar bir kuni bu ko‘rgazmadan xabar topib, hozirgi hayotidan yaxshiroq hayot sari chiqish umidini olishini istadim.

Kuba men tug‘ilgan mamlakat, millatim esa kubalik. U hayotimning ko‘p jihatlarini, jumladan turli masalalarga qarashimni shakllantiradi. Kubadan AQShga kelish menga bunday qiyinchiliklarni boshdan kechirmagan odamlarga qaraganda ochiqroq nuqtayi nazar berdi; kubalik ekanim dunyoni kengroq ko‘rish imkonini beradi, deb hisoblayman.

Kubaga istalgan payt yana borishni xohlardim. U yerda hamon qarindoshlarim bor; avval ham borib, oilam bilan yaxshi vaqt o‘tkazgan va Kubani o‘z ko‘zim bilan ko‘rganman. Ayniqsa, me’morchilik va avtomobillar meni hayratga soldi. Go‘yo 1951-yilga vaqt bo‘ylab qaytgandek edim; 1950-yillardan qolgan binolar, me’morchilik va yashash sharoiti u yerda hanuz mavjudligini ko‘rish qiziq edi. Bu men yashaydigan joydan juda farqli dunyo bo‘lgani uchun Kubaga borish qiziqarli.

Hayotim go‘yo tun kunduzga aylangandek butunlay o‘zgardi. Kubada mustaqil rivojlanish qiyin edi va rasman davlat uchun ishlashim shart edi. Esimda qolishicha, davlat uchun ishlamagan har qanday odam “xavflilik to‘g‘risidagi qonun” deb atalgan qonun asosida xavfli shaxs deb topilib, hech qanday sababsiz to‘rt yilgacha qamalishi mumkin edi. AQShda esa o‘z biznesimni yuritib, bunday muammosiz yashash imkoniga ega bo‘ldim.

Soldagi boshqa odamlarning hayotidan katta farqi yo‘q edi. Har tong uyg‘onib, bugun nima yeyishingizni va bugun hamda ertaga ovqatni qanday topishingizni o‘ylardingiz. Kubadagi hayot, asosan, yeyishga biror narsa topishdan iborat edi.

Sotsialistik tizim odamni bo‘g‘ardi. Kubada kelajakka qaraganimda, kelajak ham, bugun ham yo‘q, yashash uchun sabab ham, kurashishga arzigulik narsa ham yo‘qdek tuyulardi. Hayot har kuni bir xil tirik qolish kurashidan iborat edi.

Hayotimizni xavf ostiga qo‘ygan safarda og‘ir lahzalar ko‘p bo‘ldi, ammo yetib borishimizga bo‘lgan ichki ishonchimni hech qachon yo‘qotmadim. Esimda qolishicha, eng og‘ir davr dushanba tongi atrofida dengiz to‘lqinlangan olti-sakkiz soat edi. To‘lqinlar taxminan sakkiz-o‘n besh fut balandlikda edi. Buni bu yerda aytish oson, odamlar esa meni yolg‘on gapiryapti deb o‘ylashi mumkin, ammo buni solda boshdan kechirish kerak: sovuq front va men taxminan o‘ttiz uzel deb baholagan kuchli shamolda sol keskin ko‘tarilib-tushib turardi.

Farqi tun bilan kunduzdek. AQSh — imkoniyatlar mamlakati: qancha ko‘p tayyorlanib, ishlab va intilsangiz, mehnatingiz shuncha ko‘p taqdirlanadi. Jamiyatdagi inson sifatida ko‘p jihatdan rivojlana oldim. Men juda baxtliman. Kubada ko‘proq yil yashagan bo‘lsam-da, AQShda boshdan kechirgan va bahramand bo‘lgan hissiy hamda hayotiy tajribalarim ancha boy va yaxshiroq bo‘lganini his qilaman.

Solni sug‘orish quvurlaridan yasadik. Qishloq joydan uzunligi taxminan o‘n besh fut, diametri sakkiz dyuym bo‘lgan quvurlarni topib, ularni mototsiklda ikkitadan Gavanaga tashidik. Quvurlarni payvandlab, germetik yopdik va solni katamaran shaklida qurdik. Uni mening uyimda butunlay qismlarga ajratib, qayta yig‘ish mumkin bo‘ladigan qilib yasadik, shunda hokimiyat sol tashilayotganini sezmasdi. Qismlarga ajratilgan solni mangrovzorga olib borib, qayta yig‘dik, ostiga ikkita velosiped g‘ildiragini o‘rnatdik va suvgacha dumalatib bordik.

Raulning oilasi bilan AQShga yetib borish mening uchinchi urinishim edi. Birinchi urinishda meni jinoyat ustida tutib, yetmish ikki soat qamashdi, ammo bundan saboq oldim. Ikkinchi safar qo‘lga tushmadim, lekin sol cho‘ka boshladi va ortga qaytishimga to‘g‘ri keldi. Uchinchi urinishda o‘rganganlarimdan foydalanib, cho‘kmaydigan sol qurdim. U har qanday vaziyatga muammosiz bardosh berdi va biz AQShga yetib bordik.

Qutqarilgan lahza dunyodagi eng go‘zal lahza edi, chunki barcha yomon vaziyatlarni ortda qoldirib, kemaga chiqayotgan va o‘sha ondan boshlab hayotimiz xavfsizligini bilardik. Ich-ichimdan yetib borishimizga ishongan edim, ammo Sohil qo‘riqlash kemalari paydo bo‘lgach, barcha shubha nihoyat tugadi.

Bu meni yigirma yil oldin boshdan kechirganlarimiz bilan Koreyadagi vaziyatni yonma-yon o‘ylashga undadi. Janubiy va Shimoliy Koreya o‘rtasidagi tafovut menga AQSh va Kuba o‘rtasidagi tafovutga o‘xshab ko‘rindi. Mening nazarimda, Kubaning iqtisodiy rivojlanishiga o‘z hukumati ichkaridan to‘sqinlik qilgan va men Shimoliy Koreyada ham shunga o‘xshash holat yuz bermoqda deb hisoblaganman. Koreyslarning ikki tizimni taqqoslab, qaysi biri inson salohiyatini yaxshiroq rivojlantira olishini o‘ylab ko‘rishi yaxshi, deb o‘yladim. Mening fikrimcha, kapitalizm mukammal emas, ammo erkinlik va inson salohiyatini rivojlantirish borasida sotsializmga qaraganda ko‘proq imkoniyat beradi.

Bu yerda yigirma yil yashagach, o‘tmishdagi o‘zim bilan gaplasha olsam: “Yana ketishing kerak”, “Davom etishing kerak” va “Yetib borishing kerak”, der edim. Oldinga yurish uchun o‘zimga ko‘proq jasorat bergan bo‘lardim.

Dastlab ishlar sekin bordi, chunki bu yerdagi hayotga moslashishimiz kerak edi, ammo keyin hammasi o‘nglana boshladi. Qurilishda duradgor bo‘lib ish boshladim, keyin yuk mashinasi haydadim va yetkazib berish bilan shug‘ullandim. Shimoliy Karolinaga ko‘chdik; u yerda taxminan bir yarim yil konditsioner texnigi bo‘lib ishladim. Floridaga qaytgach, yana yuk mashinasi haydadim; bu ishdan ketganimdan so‘ng AT&T kompaniyasiga texnik bo‘lib ishga kirdim. Intervyu vaqtida ham shu ishni qilardim.

Yoshligimdan doim boshqacha hayot topishni xohlardim. Kubadagi hayot zulm ostida kechardi va kelajaksiz kun ko‘rishning har qanday mumkin bo‘lgan yo‘lini topishdan boshqa qiladigan ish deyarli yo‘q edi. Keyin biz bilan safarga chiqqan Jorge bilan tanishdim va bizni bu yerga olib keladigan solni qurishga kelishdik.

Jorge bilan solning taxminan sakson foizini qurdik, Raul esa yakuniy bosqichda bizga qo‘shildi. Dastlab Jorge bilan davlatga qarashli sug‘orish maydonidan quvurlar topib, ularni Jorgening mototsiklida Santo Suarezdagi uyiga tashidik. Solning deyarli hammasini Jorgening uyi tomida qurdik; Raul bilan aloqa o‘rnatganimizdan keyin esa uni uchalamiz birga tugatdik.

Bir kecha, dengizda to‘rt kun oqim bilan suzib yurganimizdan keyin, ufqda chiroqlarni ko‘rib, ularni qirg‘oq deb o‘yladik va eshkak esha boshladik. Taxminan har o‘n besh daqiqada almashib, tungi soat birdan uchgacha bo‘lgan vaqtdan ertasi kuni tushdan keyingi soat birlargacha davom etdik. Keyin qayiqdagi baliqchilar bizni topdi. Ularning qayig‘i yaqinlashganda, Rommel ismli itimiz boshqa qayiqqa bormoqchidek suvga sakradi, ammo solga qaytdi. Mayamidan Sohil qo‘riqlash xizmatining katta kemasi, undan keyin West Palm Beach kemasi va vertolyot keldi. Qirg‘oqdan taxminan o‘ttiz mil uzoqlikda bizni West Palm Beach Sohil qo‘riqlash kemasiga o‘tkazishdi; u bizni West Palm Beachdagi immigratsiya idorasiga olib bordi.

Doim xayolimga qaytadigan ikki-uchta xotira bor. It suvga sakraganida qaytib kelish-kelmasligini bilmasdik, ammo u qaytdi va biz uni yana solga chiqarib oldik. Sohil qo‘riqlash kemasiga chiqish arafasida Raul harbiy obyektdan olgan kompasimizni dengizga uloqtirgani ham yodimda. Ekipaj undan nimani tashlaganini so‘raganda, kimdir bizni o‘sha yerda topsa, kompasni dengizga tashlashga va’da berganimizni tushuntirdik.

Bunga Kubadagi zulm va kelajak yo‘qligi sabab bo‘ldi. Bu yashash emas edi. O‘n uch-o‘n to‘rt yoshimdan boshlab yaxshiroq kelajak topish va oilamga yaxshiroq yashash sharoiti yaratish yo‘lini doim o‘ylardim. Barcha kubaliklar xuddi shunday o‘ylaydi, deb ishonardim.

Raul Kubani va Kastro rejimini tark etishimiz haqida ko‘rgazma qilayotganini eshitib, juda xursand bo‘ldim. Qaysi mamlakatda bo‘lmasin, kimdir bir tizimni tark etish va zulmdan qochish yaxshiroq hayotga olib kelishi mumkinligini dunyoga ko‘rsatishga urinayotganidan mamnun edim.

Qochishimiz qiyin bo‘ldi, Raul va Alejandro esa hali yosh bolalar edi. Shunday bo‘lsa-da, ortga qaytib biror narsa ayta olsam, yana xuddi shunday qilishimiz kerakligini aytardim.