अस्सलपणाच्या पुनर्प्राप्तीचा धागा: Bussot, Raul

संयुक्त राज्यांत पोहोचल्यानंतर मी एका केबल दूरचित्रवाणी कंपनीत काम सुरू केले. नंतर क्यूबात शिकलेल्या कौशल्यांचा उपयोग करून स्वतंत्रपणे दूरचित्रवाणी तंत्रज्ञ म्हणून काम केले आणि १९९९ मध्ये AT&T या दूरध्वनी कंपनीत काम सुरू केले.

क्यूबात मी इलेक्ट्रॉनिक्स क्षेत्रात काम करत होतो. तिथेच इलेक्ट्रॉनिक्सचे शिक्षण घेतले होते आणि काही वर्षे संगणक तांत्रिक सेवा कंपनीत काम केले. मात्र सरकारकडून मिळणारा पगार कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करण्यासाठी पुरेसा नव्हता, त्यामुळे सर्व प्रकारच्या इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांची खासगीरीत्या दुरुस्तीही करावी लागत होती.

आम्ही निघालो तेव्हा क्यूबातील परिस्थिती अतिशय कठीण होती. सोव्हिएत संघाच्या विघटनानंतर क्यूबाला होणारा सर्व प्रकारच्या वस्तूंचा पुरवठा मोठ्या प्रमाणात घटला; कपडे, अन्न आणि जवळजवळ प्रत्येक गोष्टीची कमतरता होती. मूळ प्रश्न पैशांचा नव्हता, तर वस्तू उपलब्धच नसण्याचा होता, आणि आम्ही निघण्याचे तेच मुख्य कारण होते. अमेरिकन डॉलर जवळ बाळगणे गुन्हा राहिला नाही आणि संयुक्त राज्यांत राहणाऱ्यांना क्यूबात पैसे पाठवण्याची परवानगी मिळाल्यानंतर परिस्थिती थोडी सुधारली, पण फारशी बदलली नाही. तरुणांकडे अजूनही भविष्य किंवा संधी नव्हत्या आणि व्यक्तीच्या विकासाला वाव न देणाऱ्या दमनकारी व्यवस्थेखाली जीवन अतिशय कठीणच राहिले.

आर्थिक आणि राजकीय, अशा दोन्ही परिस्थिती त्याला कारणीभूत होत्या. माझ्यासारखे खासगीरीत्या काम करून थोडे अधिक पैसे किंवा वस्तू मिळवणारे लोक तथाकथित ‘बेकायदेशीर संपत्ती संचय’ या कारणावरून अनेकदा छळ आणि शिक्षेचे लक्ष्य होत. पेट्रोलियमच्या टंचाईमुळे वारंवार वीज जात असे, त्यामुळे इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांची दुरुस्ती करणेही शक्य होत नसे. माझ्या दोन मुलांसाठी अन्न, कपडे आणि बूट मिळवणे अत्यंत कठीण होते. या सगळ्यामुळे आम्ही कुटुंबासह बेट सोडण्याचा निर्णय घेतला.

अमेरिकेच्या तटरक्षक दलाने आम्हाला वाचवले तो क्षण सर्वांत विलक्षण होता. समुद्रात पाच दिवस भरकटल्यानंतर अखेर आपण वाचलो आहोत असे वाटले. जणू खांद्यांवरचे मोठे ओझे उतरले; जिथे पोहोचायला हवे असे आम्हाला वाटत होते, तिथे आम्ही खरोखर पोहोचलो आहोत हे कळले. समुद्रातील आमच्या प्रदीर्घ खडतर प्रवासाचा तो शेवट होता.

संयुक्त राज्यांत पोहोचल्यानंतर माझे जीवन स्पष्टपणे बदलले. मी इंग्रजी शिकलो, कामाची परिस्थिती सुधारली आणि एका चांगल्या कंपनीत काम करता आले. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, आम्ही मुलांना चांगले शिक्षण देऊ शकलो; या देशात येण्यामागचे ते एक प्रमुख कारण होते. माझे जीवन लक्षणीयरीत्या बदलले आणि खूप सुधारले.

दुसऱ्या देशातील कोणी अशा प्रकारचा अनुभव लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी वेळ देत आहे, ही चांगली गोष्ट आहे असे मला वाटले. विशेषतः क्यूबासारख्या व्यवस्थेखाली त्रास सहन करणाऱ्या आणि अधिक चांगल्या जीवनाची व वेगळ्या सामाजिक व्यवस्थेची आशा असलेल्या उत्तर कोरियातील लोकांपर्यंत हे पोहोचले, तर त्यांना मदत होऊ शकते असे वाटले. मला आनंद झाला, कारण विकसित आणि पूर्णपणे वेगळ्या संस्कृतीतील देशाचे लोक या घटनांत रस घेतील, असे मी कधीच मानले नव्हते. तोपर्यंत अशा कथा फक्त क्यूबातील लोकांनाच महत्त्वाच्या वाटतात असे मला वाटत होते.

मी स्वतःला ते पुन्हा करण्याचे धैर्य देईन. संयुक्त राज्यांत येता येणे ही माझ्या जीवनातील सर्वोत्तम गोष्ट होती. अधिक चांगल्या पद्धतीने ते करता यावे म्हणून आधी आणखी थोडी माहिती मिळव, असे स्वतःला सांगेन. तरीही मी तोच निर्णय घेईन आणि पुन्हा प्रयत्न करीन. ज्या देशात लोकांना कोणतेही भविष्य नाही, तिथून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.

आम्ही दोन लहान मुलांसह संयुक्त राज्यांत पोहोचलो आणि सुरुवातीला माझ्या वडिलांच्या अतिशय लहान घरात राहिलो. नंतर मोठे आणि अधिक आरामदायक घर भाड्याने घेतले, मुले उन्हाळी शिबिरात जाऊ लागली आणि मी व माझे पती काम करू लागलो. मी रात्री आठ महिन्यांचा इंग्रजी अभ्यासक्रम केला आणि ज्या शाळेत शिकत होते तिथेच नोकरी मिळाली. हळूहळू इंग्रजी सुधारले आणि नोकऱ्या बदलल्या; मुले थोडी मोठी झाल्यावर पुन्हा इंग्रजी शिकले. त्यानंतर रेडिओलॉजीचा दोन वर्षांचा अभ्यासक्रम पूर्ण करून एक्स-रे काढण्याचे काम सुरू केले. रुग्णालयात MRI करायला शिकले आणि मुलाखतीच्या वेळीही त्याच क्षेत्रात काम करत होते.

मी इलेक्ट्रॉनिक्स आणि संगणक हार्डवेअरचे शिक्षण घेतले आणि संगणक दुरुस्ती कंपनीत काम केले. माझे पतीही त्याच शाळेतून शिकले आणि त्याच कंपनीत काम करत होते; तिथे आमची भेट झाली, लग्न झाले आणि आम्हाला दोन मुले झाली. कौटुंबिक जबाबदाऱ्या आणि कर्तव्ये वाढत गेली तसतसे जीवन अधिक कठीण झाले. राहण्याची जागा इतकी लहान होती की मुले झाल्यानंतर अधिक आरामात राहण्यासाठी घर वाढवण्याचे बांधकाम सुरू करावे लागले.

१९९३ मध्ये क्यूबातील परिस्थिती अतिशय कठीण होती. आमची तीन आणि चार वर्षांची दोन मुले होती आणि जीवन अधिकाधिक कठीण व गुंतागुंतीचे होत होते. जीवन म्हणजे मुळात केवळ टिकून राहण्याचा प्रश्न होता; कोणतीही आकांक्षा ठेवणे किंवा योजना करणे कठीण होते. कितीही काम केले किंवा काहीही हवे असले, तरी तुमचे जीवन त्या वेळची व्यवस्था कशी तयार केली होती यावर पूर्णपणे अवलंबून होते.

ती केवळ आर्थिक गरज नव्हती. रोजच्या जगण्याच्या संघर्षातील वेदना मागे टाकून ध्येये ठरवावीत आणि काहीतरी साध्य करावे, असे आम्हाला वाटत होते. पण तिथे योजना करणे जवळजवळ अशक्य होते; काय करायचे हे सांगितल्या जाणाऱ्या कळसूत्री बाहुलीसारखे मला वाटत होते. तिथेच राहून वनस्पतीसारखे जगायचे की स्वतःच्या योजना आणि निर्णय घेता येतील अशा चांगल्या भविष्याच्या शोधात निघायचे, यापैकी निवड करावी लागली.

संयुक्त राज्यांपर्यंत पुरेल अशी अपेक्षा असलेले पेट्रोल खूप आधी संपले आणि आम्ही भरकटू लागलो. साधारण चौदा तासांत पोहोचू असे वाटले होते, पण अमेरिकेच्या किनाऱ्यापासून किती जवळ किंवा दूर आहोत हे माहीत नव्हते आणि आपण क्यूबाच्या अधिक जवळ आहोत असे वाटत होते. Gulf Stream मध्ये वल्ही मारणे कठीण असल्याने एका क्षणी क्यूबात परतण्याचा निर्णय घेतला. पण अधिक चांगल्या ठिकाणाचे वचन दिलेल्या आमच्या दोन लहान मुलांनी परतण्यास ठाम विरोध केला. आम्ही त्यांच्यासाठी निघालो होतो, म्हणून त्यांच्यासाठी पुढे जात राहण्याचा निर्णय घेतला आणि पुन्हा पुढे निघालो.

मुलांसाठी द्रव दूध व कंडेन्स्ड मिल्क, चॉकलेट, डबाबंद Spam, साखर आणि पाणी नेले होते. ऊन व थंडीपासून संरक्षणासाठी स्वेटर, टोपी असलेली जॅकेट आणि टॉवेलही ठेवले होते. आमच्याकडे होकायंत्र आणि स्वतः बनवलेली जीवरक्षक जॅकेट होती; मुलांना समुद्रप्रवासात मळमळल्यास देण्यासाठी गोळ्या व इंजेक्शनेही होती. धाकटा Alex अनेकदा आजारी पडत असे आणि औषधाचा परिणाम सुमारे सहा तास टिकत असे. नंतर त्याने गोळ्या घेण्यास नकार दिला, म्हणून मला त्याला इंजेक्शन द्यावे लागले. आम्ही नेलेली प्रत्येक वस्तू वापरली आणि ती खूप उपयोगी ठरली.

जहाज दिसले की लक्ष वेधण्यासाठी आम्ही ‘आमच्यासोबत मुले आहेत!’ असे ओरडत असू. मुलांनी ते इतक्या वेळा ऐकले की तीही तसेच ओरडू लागली. सुटका झाल्यानंतर Raul Jr. यांनी इथेही वीज जाते का असे विचारले, हे आठवते. क्यूबात कार्टून दाखवले जात त्या वेळी अनेकदा वीज नसे, त्यामुळे मुले ते पाहू शकत नसत. त्यांनी काय विचारले ते आम्ही समजावल्यावर बचाव पथकातील लोक हसले, कारण संयुक्त राज्यांत असे जवळजवळ कधीच होत नसे.

सुरुवातीला असे काही घडत आहे याचे आश्चर्य वाटले. त्यानंतर आमच्यापेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या संस्कृतीतील व्यक्तीला आमच्या अनुभवात रस आहे याचा खूप आनंद आणि कौतुक वाटले. माझ्या मते, उत्तर कोरियालाही आम्ही अनुभवले त्यासारखे दमन, निर्बंध आणि समस्या सहन कराव्या लागतात. दुसऱ्या संस्कृतीतील लोकांना या वास्तवांची काळजी आहे आणि त्यांना केवळ स्वतःचे नव्हे, तर आमच्यासारख्या इतर देशांचे वास्तवही दाखवायचे आहे, याचे मला खूप कौतुक वाटले.

माझ्या मुलांना अधिक चांगले जीवन, अधिक चांगले भविष्य आणि त्यांना त्या वेळी असलेल्या जीवनापेक्षा वेगळे जीवन देता येईल, या आशेतून.

हे आणखी आधी करायला हवे होते आणि गरज पडल्यास मी तोच निर्णय पुन्हा घेईन, असे स्वतःला सांगेन. मला त्याचा कधीही पश्चात्ताप झाला नाही. आमच्या योजना आणि निघण्यामागील कारणांशी संबंधित ध्येये आम्ही साध्य करू शकलो. पुन्हा करावे लागले, तर मी पुन्हा करीन.

संयुक्त राज्यांत पोहोचल्यानंतर नवीन घरात जाणे आणि प्राथमिक व माध्यमिक शाळेत शिकणे आठवते. आम्ही पुन्हा स्थलांतर केले आणि मी कला उच्च माध्यमिक शाळेत गेलो; तो खूप चांगला अनुभव होता. नंतर Brooklyn, New York येथे महाविद्यालयात शिकलो आणि तिथे अनेक रंजक लोकांना भेटलो. महाविद्यालय पूर्ण केल्यानंतर Seoul येथे येण्याचा निर्णय घेतला.

क्यूबा सोडताना मी फक्त पाच वर्षांचा होतो, त्यामुळे फारशा आठवणी नाहीत. माझ्या आई-वडिलांनी सांगितले की मी शांत मुलगा होतो आणि दूरचित्रवाणी पाहणे व चित्रे काढणे मला आवडत असे. मित्र, धाकटा भाऊ आणि जवळच्या घरांतील मुलांसोबत रस्त्यावर खेळण्यात बराच वेळ घालवत असे. त्या वेळी क्यूबात मुलांना समोरच्या दैनंदिन गोष्टींपलीकडे करण्यासारखे फारसे काही नव्हते.

माझ्या आठवणी सलग कथेसारख्या नाहीत; त्या काही चित्रे किंवा स्वप्नासारखी दृश्ये म्हणून राहिल्या आहेत. तराफा खुल्या समुद्रात नव्हे, तर समुद्राजवळील एका छोट्या मॅन्ग्रोव्ह परिसरात रात्री जोडला होता. अंधार व ओलावा, तराफा पाण्यापर्यंत नेणे, वाळूऐवजी बऱ्यापैकी मोठे दगड असलेल्या किनाऱ्यावर कोणीतरी घसरणे, पेट्रोलचा वास आणि क्यूबा सोडताना मोटरमधून निघालेला धूर आठवतो. समुद्रात कुत्र्याने तराफ्यावरून उडी मारल्याचे आणि वादळाचेही स्मरण आहे. वारा व पावसात तराफा वरखाली होत होता आणि Francisco यांनी मला धरून ठेवले होते. कोणी पाण्यात फेकले जाऊ नये म्हणून आम्ही स्वतःला तराफ्याला बांधले आणि ताडपत्री किंवा टॉवेलने झाकले. त्या रात्रीची थंडीही आठवते, पण संपूर्ण प्रवास आठवत नाही.

माझे कुटुंब क्यूबा कसे सोडून आले याची कथा जाणून घेण्याची मला नेहमी उत्सुकता होती, पण मी आई-वडिलांना त्याबद्दल सविस्तर सांगायला कधी थेट विचारले नाही. आम्ही त्याविषयी क्वचितच बोलत असू; काळ जसजसा गेला तसतसे सगळे अधिक व्यस्त झाले आणि दूर राहू लागले, त्यामुळे कथा हळूहळू मागे पडली. Kim Hongrok यांना भेटून कुटुंबाची कथा सांगितल्यावर त्यांनी लगेच ती इतरांना दाखवता येईल अशा कलाकृतीत रूपांतरित करण्याची इच्छा व्यक्त केली. ही कथा पुन्हा सांगण्यासारखी आहे असे आम्हा दोघांना वाटले. कला आणि आपल्या काळातील लोकांच्या परिस्थितीचे त्यांना सूक्ष्म भान आहे असे मला जाणवले. कथा सांगण्याचे माध्यम म्हणून मी सहभागी झालो. या कलाकृतीने केवळ क्यूबातून पलायनाची प्रभावी कथा दाखवू नये, तर लोकांना स्वतःच्या जीवनाकडे पाहण्याची संधीही द्यावी, अशी माझी इच्छा होती.

मी कुठून आलो हे जाणणे माझ्या जीवनात खूप महत्त्वाचे आहे. पाच वर्षांचा असताना कुटुंबासह क्यूबा—जिथे संधी किंवा आशा फारच कमी होती—सोडल्याने आम्हाला स्वतःचे जीवन घडवण्याची संधी मिळाली आणि अनेकांकडे नसलेली एक खास गोष्ट मला मिळाली: माझ्या प्रत्येक कृतीचे मूल्यमापन करण्याचा दृष्टिकोन आणि मापदंड. क्यूबा सोडण्याचा निर्णय घेऊन आई-वडिलांनी आमचे जीवन आणि भविष्य धोक्यात घातले नसते, तर मी आज इथे नसतो, आम्ही हे प्रदर्शन करत नसतो आणि मी जे साध्य केले ते करू शकलो नसतो. त्यामुळे मला आणखी पुढे जावे आणि अधिक काही करावे असे वाटते. ते माझे स्वतःकडे आणि आई-वडिलांकडे असलेले ऋण आहे.

सर्वप्रथम मला आशा व्यक्त करायची आहे: क्यूबा किंवा उत्तर कोरियासारख्या परिस्थितीत असलेले लोक तिथून बाहेर पडून अधिक चांगल्या परिस्थितीत स्वतःचे जीवन घडवू शकतील आणि स्वतःचे निर्णय घेऊ शकतील, ही आशा. त्याच वेळी, दैनंदिन अडचणींपलीकडे जीवन-मरणाची परीक्षा न अनुभवलेल्या आधुनिक समाजातील लोकांनी माझ्या कथेतून स्वतःच्या जीवनाचा विचार करावा असे मला वाटते. साम्यवादी देशातून पाच दिवस तराफ्यावरून पलायन करताना आपण जगू की मरू हे माहीत नसण्याचा अनुभव आयुष्यभर परिणाम करतो. ही कथा तशाच परिस्थितीतील लोकांना आशा देईल आणि इतरांना स्वतःचे जीवन सुधारण्याची छोटी संधी बनेल, अशी मला आशा आहे.

Seoul येथे एका वर्षाहून अधिक काळ राहिल्यामुळे कोरियातील लोकांचे निरीक्षण करायला मला बराच वेळ मिळाला. माझ्या जीवनाचा बहुतांश काळ Miami येथे गेला, जिथे क्यूबातील लोकांची मोठी लोकसंख्या आहे. कोरियातील आणि क्यूबातील लोकांमध्ये एकोपा व आपुलकीची तीव्र भावना आहे असे मला जाणवले. मित्र एकमेकांना भाऊ किंवा बहिणींसारखे वागवतात; नुकतीच ओळख झालेल्या व्यक्तीलाही लगेच कुटुंबाचा भाग मानले जाऊ शकते; आणि अनोळखी पाहुण्यालाही लोक आपल्याकडचे देण्यास तयार असतात. दोन्ही संस्कृती व समाज वेगळे आहेत, पण माणसांमधील संबंधांत मला अनेक साम्ये दिसली. कोरियात मला विलक्षण लोक भेटले आणि उत्कृष्ट अनुभव आले. क्यूबा सोडल्याने माझे जीवन बदलले, त्याचप्रमाणे कोरियातील अनुभवानेही ते बदलले. कोरियाने माझ्या जीवनावर जशी सकारात्मक छाप सोडली, तशीच सकारात्मक छाप मला कोरियावर सोडायची आहे.

संयुक्त राज्यांत पोहोचल्यानंतर मला हव्या असलेल्या गोष्टी मिळू शकल्या आणि कशाचीही कमतरता भासली नाही. अनेकांना न मिळणारे अनुभव मला मिळाले आणि मी खूप चांगले जीवन जगलो आहे.

आई-वडिलांनी सांगितल्यानुसार, कपडे आणि अन्न यांसारख्या जीवनावश्यक अनेक गोष्टी मिळवणे कठीण होते. मी आणि माझा भाऊ खूप लहान होतो, आणि मुलांना तर दूरचित्रवाणीवर कार्टून पाहायचे किंवा खेळायचे असते. आम्ही प्रामुख्याने बाहेर खेळत असू आणि फक्त साध्या गोष्टी करू शकत असू, कारण क्यूबात मनोरंजनासाठी फारसे काही नव्हते.

क्यूबाच्या फारच कमी आठवणी आहेत, पण तराफ्याच्या प्रवासातील एक दृश्य अजूनही लक्षात आहे. तिसऱ्या रात्री समुद्राच्या मध्यभागी प्रचंड वादळ आले. सगळीकडे अंधार होता आणि समुद्रात वीज पडल्याने आजूबाजूचा परिसर उजळून निघाला. त्या क्षणी माझे वडील—किंवा त्यांची छाया—तराफ्यावर उभी पाहिल्याचे मला आठवते. मी क्यूबात मोठा झालो असतो तर माझे जीवन कसे असते, हे माहीत नाही. संयुक्त राज्यांत आल्यामुळे मला हवे ते शिकण्याची आणि निर्बंधांशिवाय जगण्याची संधी मिळाली. माझ्या आई-वडिलांना आम्हाला इथे आणून नेमकी हीच संधी द्यायची होती असे मला वाटते.

माझ्या जीवनातील सर्वांत रंजक घटना कोणती असे कोणी विचारले, तर तराफ्यावरचा आमचा प्रवास आणि त्यामुळे माझे जीवन कसे बदलले, हेच सर्वप्रथम मनात येते.

मला अतिशय आनंद झाला. कठीण विषयांकडे लक्ष देणारे लोक आहेत आणि क्यूबा व उत्तर कोरियासारख्या लष्करी राजवटींखाली अतिशय कठीण जीवन जगणारे लोकही आहेत. जगाला प्रत्यक्षात काय घडते हे कळावे आणि त्या देशांत राहणाऱ्या लोकांना एखाद्या दिवशी हे प्रदर्शन समजून सध्याचे जीवन सोडून अधिक चांगल्या जीवनाकडे जाण्याची आशा मिळावी, असे मला वाटले.

क्यूबा हा माझा जन्मदेश आणि माझ्या राष्ट्रीयत्वाचे मूळ आहे. अनेक विषयांकडे पाहण्याच्या माझ्या दृष्टिकोनासह जीवनातील बऱ्याच गोष्टींना तो आकार देतो. क्यूबातून संयुक्त राज्यांत आल्याच्या अनुभवाने अशा अडचणी न सहन केलेल्या लोकांपेक्षा मला अधिक खुला दृष्टिकोन दिला आणि क्यूबातील असणे मला जगाकडे अधिक व्यापकपणे पाहण्याची संधी देते असे माझे मत आहे.

मला कधीही पुन्हा क्यूबाला जायला आवडेल. माझे कुटुंब अजूनही तिथे आहे आणि मी यापूर्वीही गेलो आहे; कुटुंबासोबत चांगला वेळ घालवला आणि क्यूबा स्वतः पाहिला. तिथली वास्तुकला आणि गाड्या विशेष लक्षात राहिल्या. जणू काळात मागे १९५१ मध्ये गेल्यासारखे वाटले; १९५० च्या दशकातील इमारती, वास्तुकला आणि राहणीमान अजूनही तिथे पाहणे रंजक होते. तिथे जाणे रोचक आहे, कारण मी राहतो त्या जगापेक्षा ते पूर्णपणे वेगळे आहे.

माझे जीवन पूर्णपणे बदलले, जणू रात्रीचा दिवस झाला. क्यूबात स्वतंत्रपणे प्रगती करणे कठीण होते आणि अधिकृतपणे सरकारसाठी काम करावे लागत होते. माझ्या आठवणीनुसार, सरकारसाठी काम न करणाऱ्या व्यक्तीला तथाकथित ‘धोकादायकता कायद्या’नुसार धोकादायक ठरवून कोणतेही कारण नसताना चार वर्षांपर्यंत तुरुंगात टाकता येत असे. संयुक्त राज्यांत मला स्वतःचा व्यवसाय चालवता आला आणि अशा समस्येशिवाय जगता आले.

तराफ्यावर असलेल्या इतरांच्या जीवनापेक्षा ते फारसे वेगळे नव्हते. रोज सकाळी उठून त्या दिवशी काय खाणार आणि आज व उद्यासाठी अन्न कसे मिळवणार, याचा विचार करावा लागे. क्यूबातील जीवन म्हणजे मुळात खायला काहीतरी शोधणे होते.

समाजवादी व्यवस्था माझा श्वास कोंडत होती. क्यूबात राहून भविष्याकडे पाहिले, तर भविष्य नाही, वर्तमानही नाही, जगण्यासारखे किंवा लढण्यासारखे काहीच नाही, असे वाटत होते. जीवन म्हणजे रोजच्या जगण्यासाठी तोच संघर्ष होता.

जीव धोक्यात घातलेल्या त्या प्रवासात अनेक कठीण क्षण होते, पण आपण पोहोचू हा मनातील विश्वास मी कधीही गमावला नाही. माझ्या आठवणीनुसार सर्वांत कठीण काळ सोमवारच्या पहाटेच्या सुमारास सहा ते आठ तास होता, जेव्हा समुद्र अतिशय खवळला. लाटा सुमारे आठ ते पंधरा फूट उंच होत्या. इथे असे सांगणे सोपे आहे आणि लोकांना मी खोटे बोलतो आहे असे वाटू शकते, पण ते तराफ्यावर अनुभवावे लागते: थंड हवेच्या आघाडीमध्ये आणि माझ्या अंदाजानुसार सुमारे तीस नॉट वेगाच्या जोरदार वाऱ्यात तराफा हिंसकपणे वरखाली होत होता.

तो रात्री आणि दिवसाइतका फरक आहे. संयुक्त राज्ये हा संधींचा देश आहे: जितकी अधिक तयारी, मेहनत आणि धडपड कराल, तितके त्या प्रयत्नांचे फळ मिळते. समाजातील एक व्यक्ती म्हणून मला अनेक बाबतींत प्रगती करता आली. मी खूप आनंदी आहे. क्यूबात अधिक वर्षे राहिलो असलो, तरी संयुक्त राज्यांत अनुभवलेले आणि उपभोगलेले भावनिक व जीवनातील अनुभव कितीतरी अधिक समृद्ध आणि चांगले होते असे मला वाटते.

आम्ही सिंचनाच्या पाइपांपासून तराफा बनवला. ग्रामीण भागातून सुमारे पंधरा फूट लांब आणि आठ इंच व्यासाचे पाइप मिळवून मोटारसायकलवर दोन-दोन करून Havana येथे आणले. पाइप वेल्ड करून बंद केले आणि कॅटामरॅनच्या आकाराचा तराफा तयार केला. तो माझ्या घरात पूर्णपणे सुटा करून पुन्हा जोडता येईल असा बनवला, जेणेकरून तराफा नेला जात आहे हे अधिकाऱ्यांच्या लक्षात येऊ नये. सुटा केलेला तराफा मॅन्ग्रोव्हपर्यंत नेला, तिथे पुन्हा जोडला, खाली सायकलीची दोन चाके बसवली आणि पाण्यापर्यंत ढकलत नेला.

Raul यांच्या कुटुंबासह संयुक्त राज्यांत पोहोचणे हा माझा तिसरा प्रयत्न होता. पहिल्या प्रयत्नात मला प्रयत्न करतानाच पकडले आणि बहात्तर तास तुरुंगात ठेवले, पण त्या अनुभवातून मी शिकलो. दुसऱ्या वेळी पकडले गेले नाही, पण तराफा बुडू लागल्याने परतावे लागले. तिसऱ्या वेळी आधीच्या अनुभवातून शिकून न बुडणारा तराफा बांधला. त्याने कोणत्याही समस्येशिवाय सर्व परिस्थिती सहन केली आणि आम्ही संयुक्त राज्यांत पोहोचलो.

सुटकेचा क्षण हा जगातील सर्वांत सुंदर क्षण होता, कारण आम्ही सगळ्या वाईट परिस्थिती मागे टाकून जहाजावर चढत होतो आणि त्या क्षणापासून आपले जीवन सुरक्षित आहे हे माहीत होते. मनातून मला विश्वास होता की आपण पोहोचू, पण तटरक्षक दलाची जहाजे दिसल्यावर अखेर सर्व शंका संपल्या.

त्यामुळे मला वीस वर्षांपूर्वीचा आमचा अनुभव आणि कोरियातील परिस्थिती यांचा एकत्र विचार करावासा वाटला. दक्षिण व उत्तर कोरियामधील विरोधाभास हा संयुक्त राज्ये व क्यूबामधील विरोधाभासासारखा वाटला. माझ्या मते, स्वतःच्या सरकारने आतून रोखल्यामुळे क्यूबाचा आर्थिक विकास झाला नाही, आणि उत्तर कोरियातही असेच काही घडत आहे असे मला वाटत होते. कोरियातील लोकांनी दोन्ही व्यवस्थांची तुलना करून कोणती व्यवस्था मानवी क्षमता अधिक चांगल्या प्रकारे विकसित करू शकते याचा विचार करावा, हे चांगले वाटले. माझ्या मते, भांडवलशाही परिपूर्ण नाही, पण स्वातंत्र्य आणि मानवी क्षमतेच्या विकासाच्या बाबतीत ती समाजवादापेक्षा अधिक शक्यता देते.

इथे वीस वर्षे जगल्यानंतर भूतकाळातील स्वतःशी बोलता आले, तर मी म्हणेन, ‘तुला पुन्हा निघावे लागेल,’ ‘तुला पुढे जात राहावे लागेल,’ आणि ‘तुला पोहोचलेच पाहिजे.’ पुढे जाण्यासाठी मी स्वतःला अधिक धैर्य देईन.

सुरुवात संथ होती, कारण इथल्या जीवनाशी जुळवून घ्यावे लागले; नंतर सगळे सुरळीत होऊ लागले. बांधकाम क्षेत्रात सुतार म्हणून सुरुवात केली, त्यानंतर ट्रक चालवले आणि माल पोहोचवण्याचे काम केले. आम्ही North Carolina येथे गेलो, जिथे सुमारे दीड वर्ष वातानुकूलन तंत्रज्ञ म्हणून काम केले. Florida येथे परतल्यावर पुन्हा ट्रक चालवले; ती नोकरी सोडल्यानंतर AT&T मध्ये तंत्रज्ञ म्हणून काम मिळाले. मुलाखतीच्या वेळीही तेच काम करत होतो.

लहानपणापासूनच मला नेहमी वेगळे जीवन शोधायचे होते. क्यूबातील जीवन दमनाखाली होते आणि भविष्य नसताना शक्य त्या मार्गाने उपजीविका करण्याव्यतिरिक्त फारसे काही करता येत नव्हते. तेव्हा आमच्यासोबत प्रवास करणाऱ्या Jorge यांची भेट झाली आणि इथे येण्यासाठी तराफा बांधण्याचे आम्ही ठरवले.

तराफ्यापैकी सुमारे ऐंशी टक्के Jorge आणि मी बांधला; शेवटच्या टप्प्यात Raul आमच्यात सामील झाले. सुरुवातीला Jorge आणि मी सरकारच्या मालकीच्या सिंचन क्षेत्रातून पाइप मिळवले आणि Jorge यांच्या मोटारसायकलवरून Santo Suarez येथील त्यांच्या घरी नेले. त्यांच्या घराच्या छतावर जवळजवळ संपूर्ण तराफा बांधला आणि Raul यांच्याशी संपर्क झाल्यावर आम्ही तिघांनी मिळून तो पूर्ण केला.

समुद्रात चार दिवस भरकटल्यानंतर एका रात्री क्षितिजावर दिवे दिसले आणि ते किनाऱ्याचे आहेत असे समजून वल्ही मारायला सुरुवात केली. साधारण प्रत्येक पंधरा मिनिटांनी आळीपाळी करून रात्री अंदाजे एक, दोन किंवा तीन वाजल्यापासून दुसऱ्या दिवशी दुपारी साधारण एक वाजेपर्यंत वल्ही मारत राहिलो. मग एका होडीतील मच्छीमारांनी आम्हाला पाहिले. त्यांची होडी जवळ आली तेव्हा आमचा कुत्रा Rommel दुसऱ्या होडीकडे जाऊ इच्छितो आहे अशा प्रकारे पाण्यात उडी मारून पुन्हा तराफ्यावर परतला. Miami येथून तटरक्षक दलाचे मोठे जहाज आले, त्यानंतर West Palm Beach चे जहाज आणि हेलिकॉप्टर आले. किनाऱ्यापासून सुमारे तीस मैलांवर आम्ही West Palm Beach च्या तटरक्षक जहाजावर गेलो; त्याने आम्हाला तिथल्या स्थलांतर कार्यालयात नेले.

दोन-तीन आठवणी नेहमी परत येतात. कुत्र्याने पाण्यात उडी मारली तेव्हा तो परत येईल की नाही हे माहीत नव्हते, पण तो परत आला आणि आम्ही त्याला पुन्हा तराफ्यावर घेतले. तटरक्षक दलाच्या जहाजावर चढण्यापूर्वी Raul यांनी एका लष्करी परिसरातून मिळवलेले होकायंत्र समुद्रात फेकले, हेही आठवते. कर्मचाऱ्यांनी काय फेकले असे विचारल्यावर, समुद्रात कोणी आम्हाला शोधले तर होकायंत्र पाण्यात फेकण्याचे आम्ही वचन दिले होते, असे सांगितले.

क्यूबातील दमन आणि भविष्याचा अभाव ही कारणे होती. ते जीवनच नव्हते. तेरा किंवा चौदा वर्षांचा असल्यापासून अधिक चांगले भविष्य कसे मिळेल आणि कुटुंबाला अधिक चांगल्या परिस्थितीत कसे ठेवता येईल, याचा नेहमी विचार करत होतो. अनेक क्यूबावासीही असाच विचार करतात असे मला वाटत होते.

Raul क्यूबा आणि Castro राजवटीतून आमच्या बाहेर पडण्याविषयी प्रदर्शन करत आहेत हे ऐकून मला खूप आनंद झाला. एखादी व्यवस्था सोडून दमनापासून पळून गेल्याने दुसरीकडे अधिक चांगले जीवन मिळू शकते, हे कोणी जगाला दाखवण्याचा प्रयत्न करत आहे याचा मला आनंद झाला.

आमचे निघणे कठीण होते आणि Raul व Alejandro तेव्हा लहान मुले होती. तरीही मागे जाऊन काही सांगता आले, तर आपण पुन्हा तेच केले पाहिजे असे मी सांगेन.