Isang Pahiwatig sa Muling Pagkamit ng Pagiging Tunay: Bussot, Raul

Matapos makarating sa Estados Unidos, nagsimula akong magtrabaho sa isang kompanya ng CATV. Pagkatapos ay nagtrabaho ako nang sarili bilang teknisyan ng telebisyon gamit ang mga kasanayang natutuhan ko sa Cuba, at noong 1999 ay nagsimula akong magtrabaho sa kompanya ng teleponong AT&T.

Sa Cuba, nagtrabaho ako sa electronics. Nag-aral ako ng electronics doon at ilang taong nagtrabaho sa kompanyang nagbibigay ng teknikal na serbisyo sa computer. Ngunit hindi sapat ang suweldo mula sa pamahalaan upang tustusan ang pamilya, kaya kinailangan ko ring magtrabaho nang pribado sa pag-aayos ng iba’t ibang kagamitang elektroniko.

Napakahirap ng kalagayan sa Cuba nang umalis kami. Matapos bumagsak ang Unyong Sobyet, lubhang bumaba ang suplay ng iba’t ibang produkto sa Cuba, at kakaunti ang lahat, damit, pagkain, at marami pang iba. Hindi pera ang pangunahing problema kundi kawalan ng produkto, at iyon ang pangunahing dahilan ng pag-alis namin. Bahagyang bumuti ang kalagayan nang hindi na ituring na krimen ang paghawak ng dolyar ng Estados Unidos at pinayagang magpadala ng pera sa Cuba ang mga nakatira sa Estados Unidos, ngunit hindi ito gaanong nagbago. Wala pa ring kinabukasan at pagkakataon ang mga kabataan, at napakahirap pa rin ng buhay sa mapaniil na sistemang hindi nagpapahintulot na umunlad ang bawat tao.

Dahil ito sa parehong kalagayang pang-ekonomiya at pampolitika. Ang mga katulad ko na nagtatrabaho nang pribado at nakakakuha ng kaunting dagdag na pera o produkto ay madalas inuusig at pinarurusahan dahil sa tinatawag na “iligal na pagyaman”. Nagdudulot din ang kakulangan ng gatong ng madalas na pagkawala ng kuryente, kaya hindi ko maayos ang kagamitang elektroniko. Napakahirap maghanap ng pagkain, damit, at sapatos para sa dalawa kong anak na lalaki. Ang lahat ng ito ang humantong sa pasya naming umalis sa isla bilang isang pamilya.

Ang pagsagip ng Tanod Baybayin ng Estados Unidos ang pinakamahalaga sa sandaling iyon. Matapos ang limang araw na pagkaanod sa dagat, sa wakas ay naramdaman naming nailigtas kami. Para bang naalis ang malaking pasanin sa balikat ko, at alam kong narating na namin ang lugar na pinaniniwalaan naming kailangang marating. Iyon ang katapusan ng mahaba naming paglalakbay sa dagat.

Malinaw na nagbago ang buhay ko matapos makarating sa Estados Unidos. Natutuhan ko ang Ingles, bumuti ang aking mga kondisyon sa trabaho, at nakapagtrabaho ako sa magandang kompanya. Higit sa lahat, nabigyan namin ng magandang edukasyon ang mga anak, na isa sa pangunahing dahilan kung bakit kami dumating sa bansang ito. Kapansin-pansin ang pagbabago ng buhay ko at lubha itong bumuti.

Naisip kong mabuti na may isang tao sa ibang bansa na maglalaan ng oras upang ibahagi ang ganitong karanasan. Naisip kong makatutulong ito lalo na kung makarating sa mga tao sa Hilagang Korea na naghihirap sa sistemang katulad ng Cuba at nag-iisip na umalis sa bansa, sumulong sa buhay, at mamuhay sa ibang sistema. Natuwa ako dahil hindi ko kailanman naisip na magiging interesado sa mga pangyayaring ito ang mga tao sa maunlad na bansang lubhang iba ang kultura. Hanggang noon, inakala kong mga taga-Cuba lamang ang interesado sa ganitong kuwento.

Bibigyan ko ang sarili ko ng tapang na gawin itong muli. Ang makarating sa Estados Unidos ang pinakamagandang nangyari sa buhay ko. Sasabihin kong alamin nang mas maaga ang kaunti pang impormasyon upang maisagawa namin ito sa mas magandang paraan. Gayunman, gagawin ko ang parehong pasya at susubukan muli. Ang pagtatangkang tumakas sa bansang walang kinabukasan ang mga tao ay isang bagay na kailangang gawin.

Dumating kami sa Estados Unidos kasama ang dalawang batang anak at unang tumira sa napakaliit na bahay ng ama ko. Pagkatapos ay umupa kami ng mas malaki at komportableng bahay, nagsimulang sumali sa summer camp ang mga bata, at nagsimula kaming magtrabaho ng asawa ko. Kumuha ako ng walong buwang klase ng Ingles sa gabi at nakahanap ng trabaho sa paaralang pinapasukan ko. Unti-unting bumuti ang Ingles ko at nagpalit ako ng trabaho, saka bumalik sa mga klase ng Ingles nang medyo lumaki ang mga bata. Tinapos ko ang dalawang taong programa sa radiology at nagsimulang kumuha ng X-ray. Sa ospital, natutuhan kong magsagawa ng MRI scan at ginagawa ko pa rin ang trabahong iyon noong panayam.

Nag-aral ako ng electronics at computer hardware at nagtrabaho sa kompanya ng pag-aayos ng computer. Nagtapos ang asawa ko sa parehong paaralan at nagtrabaho sa parehong kompanya. Doon kami nagkakilala, nagpakasal, at nagkaroon ng dalawang anak. Lalong humirap ang buhay habang dumami ang mga pananagutan at obligasyon sa pamilya. Napakaliit ng tirahan kaya matapos ipanganak ang mga bata, kinailangan naming simulan ang pagpapalawak ng bahay upang mas komportableng mamuhay.

Napakahirap ng kalagayan sa Cuba noong 1993. May dalawa kaming anak na apat at limang taong gulang, at lalo nang humihirap at nagiging komplikado ang buhay. Pangunahing usapin ng pananatiling buhay ang pamumuhay, at mahirap magkaroon ng hangarin o plano. Gaano man karami ang trabaho o anuman ang gusto mo, ganap na nakasalalay ang buhay sa pagkakabuo ng sistema noon.

Hindi lamang ito pangangailangang pang-ekonomiya. Nais naming malampasan ang araw-araw na paghihirap na manatiling buhay, magtakda ng mga layunin, at may makamit. Ngunit halos imposibleng gumawa ng mga plano roon. Pakiramdam ko ay isang papet akong sinasabihan kung ano ang dapat gawin. Kinailangan naming pumili kung mananatili at mabubuhay na parang mga gulay o aalis upang maghanap ng mas magandang kinabukasang maaari naming planuhin at pagpasyahan.

Ang gasolinang inakala naming makapagdadala sa amin hanggang Estados Unidos ay mas maagang naubos at iniwan kaming inaanod. Inaasahan naming darating sa loob ng mga labing-apat na oras, ngunit hindi namin alam kung gaano kami kalapit o kalayo sa baybayin ng Estados Unidos at inakala naming mas malapit sa Cuba. Dahil pinahirap ng Gulf Stream ang pagsagwan, minsan ay nagpasya kaming bumalik sa Cuba. Ngunit mahigpit na tumutol ang dalawa naming batang anak na pinangakuan ng mas magandang lugar. Umalis kami para sa kanila, kaya nagpasya kaming magpatuloy para sa kanila at muli kaming sumulong.

Nagdala kami ng gatas at kondensadang gatas para sa mga bata, tsokolate, de-latang Spam, asukal, at tubig. Naghanda rin kami ng damit upang protektahan sila sa araw at lamig, kasama ang mga sweater, jacket na may hood, at tuwalya. May kompas at gawang-bahay na salbabidang jacket kami, pati mga tableta at iniksiyon sakaling mahilo sa dagat ang mga bata. Madalas mahilo si Alex, ang nakababatang anak, at nawawala ang bisa ng gamot matapos ang mga anim na oras. Pagkatapos ay tumanggi siya sa mga tableta kaya kinailangan kong iniksiyonan siya. Ginamit namin ang lahat ng dinala at malaki ang naitulong ng mga ito.

Tuwing makakakita kami ng barko, sumisigaw kami ng “May mga bata kami!” upang mapansin. Paulit-ulit itong narinig ng mga bata kaya sumigaw din sila. Matapos kaming masagip, naaalala ko ring nagtanong si Raul Jr. kung nawawalan din ng kuryente rito. Sa Cuba, madalas na wala ang kuryente kapag may cartoon sa telebisyon, kaya hindi makapanood ang mga bata. Nang ipaliwanag namin ang ibig niyang sabihin, ngumiti at tumawa ang mga tagasagip dahil halos hindi iyon nangyayari sa Estados Unidos.

Noong una, nagulat ako na nangyayari ito. Pagkatapos ay lubha akong natuwa at humanga na may taong mula sa lubhang ibang kultura na interesado sa naranasan namin. Naniniwala akong dumaranas ang Hilagang Korea ng panunupil, mga paghihigpit, at problemang katulad ng naranasan namin. Humanga ako na nagmamalasakit sa mga realidad na ito ang mga tao mula sa ibang kultura at gustong ipakita hindi lamang ang kanilang sariling realidad kundi pati ang sa ibang bansang katulad ng amin.

Ang mabigyan ang mga anak ko ng mas magandang buhay, mas magandang kinabukasan, at buhay na naiiba sa dati.

Sasabihin kong dapat ko itong ginawa nang mas maaga at gagawin ko ang parehong pasya muli kung kailangan. Hindi ko ito kailanman pinagsisihan. Nakamit namin ang mga layuning nasa aming mga plano at dahilan ng pag-alis. Kung kailangang gawin itong muli, gagawin ko.

Matapos makarating sa Estados Unidos, naaalala ko ang paglipat sa bagong bahay at pagpasok sa elementarya at middle school. Lumipat kami muli at pumasok ako sa mataas na paaralan ng sining, na napakagandang karanasan. Pagkatapos ay nag-aral ako sa kolehiyo sa Brooklyn, New York, kung saan nakilala ko ang maraming kawili-wiling tao. Matapos ang kolehiyo, nagpasya akong pumunta sa Seoul.

Limang taong gulang lamang ako nang umalis sa Cuba, kaya kakaunti ang alaala ko. Sinabi ng mga magulang ko na tahimik akong bata na mahilig manood ng telebisyon at gumuhit. Madalas akong maglaro sa kalye kasama ang mga kaibigan, nakababatang kapatid, at mga bata mula sa kalapit na bahay. Noon, wala gaanong magawa ang mga bata sa Cuba bukod sa pang-araw-araw na bagay sa kanilang paligid.

Nananatili ang mga alaala ko bilang ilang larawan o tagpong parang panaginip, hindi bilang tuluy-tuloy na kuwento. Binuo ang balsa sa gabi sa maliit na bakawang katabi ng dagat, hindi sa bukas na tubig. Naaalala ko ang dilim at halumigmig, ang paglipat ng balsa sa tubig, ang pagdulas ng isang tao sa baybaying may malalaking bato sa halip na buhangin, ang amoy ng gasolina, at ang usok ng makina nang umalis sa Cuba. Sa dagat, naaalala ko ang pagtalon ng aso mula sa balsa at ang bagyo. Umaangat at bumababa ang balsa sa hangin at ulan at mahigpit akong hinawakan ni Francisco. Itinali namin ang sarili sa balsa upang walang maitapon sa tubig at tinakpan ang sarili ng trapal o tuwalya. Naaalala ko rin ang lamig nang gabing iyon, ngunit hindi ang buong paglalayag.

Lagi kong pinagtatakhan ang kuwento ng pag-alis ng pamilya ko sa Cuba, ngunit hindi ko tuwirang hiniling sa mga magulang ko na ikuwento ito nang detalyado. Bihira naming pag-usapan ito. Sa paglipas ng panahon, naging mas abala ang lahat at lumayo sa isa’t isa, kaya unti-unting naiwan ang kuwento. Nang makilala ko si Kim Hongrok at ikuwento sa kaniya ang nangyari, agad niyang ginustong gawin itong likhang maipapakita sa iba. Pareho naming nadamang karapat-dapat ipakita at muling ikuwento ito. Naisip kong matalas ang pag-unawa niya sa sining at sa kalagayan ng buhay ng mga tao sa ating panahon. Lumahok ako bilang midyum ng pagsasalaysay. Inaasahan kong hindi lamang maihaharap ng likha ang makapangyarihang kuwento ng pagtakas sa Cuba, kundi mabibigyan din ang mga tao ng pagkakataong tingnan ang kanilang sariling buhay.

Napakahalaga sa buhay ko ang pag-alam kung saan ako nagmula. Ang pag-alis sa Cuba kasama ang pamilya noong limang taong gulang ako, mula sa lugar na kakaunti ang pagkakataon at pag-asa, ay nagbigay sa amin ng pagkakataong likhain ang aming sariling buhay. Binigyan din ako nito ng natatanging bagay na wala sa maraming tao: isang pananaw at panukat na ginagamit ko sa paghatol sa lahat ng ginagawa ko. Kung hindi isinapanganib ng mga magulang ko ang aming buhay at kinabukasan sa pagpapasyang umalis sa Cuba, wala ako rito, hindi namin ginagawa ang eksibisyong ito, at hindi ko makakamit ang mga nakamit ko. Kaya nadarama kong dapat akong lumayo pa at gumawa pa. Utang ko iyon sa sarili ko at sa mga magulang ko.

Ang una kong nais ipahayag ay pag-asa: pag-asang makaalis ang mga taong nasa kalagayang katulad ng Cuba o Hilagang Korea, mabuo ang kanilang buhay sa mas magandang kondisyon, at makapagpasya para sa sarili. Inaasahan ko rin na ang mga tao sa kasalukuyang lipunan na hindi pa naharap sa pagsubok ng buhay o kamatayan bukod sa pang-araw-araw na hirap ay gagamit ng kuwento ko upang pagnilayan ang kanilang buhay. Ang limang araw sa balsa sa pagtakas mula sa komunistang bansa nang hindi alam kung mabubuhay o mamamatay ay nananatili sa iyo habang-buhay. Inaasahan kong magbibigay ito ng pag-asa sa mga nasa kaparehong kalagayan at maging munting pagkakataon para sa iba na mapabuti ang kanilang buhay.

Ang higit isang taong paninirahan sa Seoul ay nagbigay sa akin ng maraming oras upang obserbahan ang mga Koreano. Ginugol ko ang malaking bahagi ng buhay ko sa Miami, kung saan maraming taga-Cuba. Nadama kong pareho ang mga Koreano at taga-Cuba sa matibay na pagsasama at pagiging magiliw. Itinuturing ng mga magkakaibigan ang isa’t isa bilang kapatid, agad na natatanggap bilang pamilya ang bagong kakilala, at handang ibigay ng mga tao ang mayroon sila kahit sa di-kilalang panauhin. Magkaiba ang dalawang kultura at lipunan, ngunit nakita ko ang maraming pagkakatulad sa ugnayan ng mga tao. Nakilala ko ang mabubuting tao at nagkaroon ng napakagandang karanasan sa Korea. Tulad ng pagbabago sa buhay ko nang umalis sa Cuba, binago rin ito ng karanasan sa Korea. Gusto kong mag-iwan ng mabuting epekto sa Korea, tulad ng mabuting epekto nito sa buhay ko.

Matapos makarating sa Estados Unidos, nakuha ko ang mga bagay na gusto ko at wala akong naging kakulangan. Nagkaroon ako ng mga karanasang wala sa maraming tao at napakaganda ng naging buhay ko.

Ayon sa mga sinabi ng mga magulang ko, mahirap makakuha ng maraming pangunahing pangangailangan, kasama ang damit at pagkain. Napakabata naming magkapatid at ang gusto lamang ng mga bata ay manood ng cartoon sa telebisyon o maglaro. Kadalasan ay naglalaro kami sa labas at mga simpleng bagay lamang ang nagagawa dahil kakaunti ang libangan para sa amin sa Cuba.

Kakaunti ang alaala ko sa Cuba, ngunit nananatili sa akin ang isang tagpo mula sa paglalayag sa balsa. Sa ikatlong gabi, nakasalubong kami ng malakas na bagyo sa gitna ng dagat. Madilim ang lahat at tumatama ang kidlat sa dagat, na nagpapaliwanag sa paligid. Sa sandaling iyon, naaalala kong nakita ko ang ama ko, o ang hugis ng ama ko, na nakatayo sa balsa. Hindi ko alam kung ano ang magiging buhay ko kung lumaki ako sa Cuba. Ang pagdating sa Estados Unidos ay nagbigay ng pagkakataong pag-aralan ang gusto ko at mamuhay nang walang mga paghihigpit. Naniniwala akong iyon mismo ang pagkakataong nais ibigay ng mga magulang ko sa pagdadala sa amin dito.

Kapag may nagtatanong kung ano ang pinakakawili-wiling nangyari sa buhay ko, ang unang sumasagi sa isip ay ang aming paglalakbay sa balsa at kung paano nito binago ang buhay ko.

Lubha akong natuwa. May mga taong nagbibigay-pansin sa mahihirap na paksa, at may mga taong napakahirap ng buhay sa ilalim ng rehimeng militar tulad ng sa Cuba at Hilagang Korea. Inaasahan kong malalaman ng mga tao sa buong mundo kung ano ang tunay na nangyayari, at makikita balang araw ng mga taong nasa mga bansang iyon ang eksibisyon at magkakaroon ng pag-asang iwan ang kasalukuyang buhay para sa mas mabuti.

Ang Cuba ang bansang pinanganakan ko, at Cubano ang aking nasyonalidad. Hinuhubog nito ang maraming bahagi ng buhay ko, kasama ang pananaw ko sa maraming usapin. Nagbigay ang pagpunta mula Cuba tungong Estados Unidos ng mas bukas na pananaw kaysa sa mga taong hindi kinailangang magtiis sa gayong hirap, at naniniwala akong nagbibigay ang pagiging Cubano ng pagkakataong makita nang mas malawak ang mundo.

Gusto kong bumisita sa Cuba anumang oras. May pamilya pa ako roon at nakabisita na ako dati, nasiyahan kasama ang pamilya, at nakita mismo ang Cuba. Lalo akong humanga sa arkitektura at mga sasakyan. Para itong pagbabalik sa taong 1951, at kawili-wiling makita na naroon pa rin ang mga gusali, arkitektura, at kalagayan ng pamumuhay mula sa dekada 1950. Kawili-wiling bumisita dahil lubhang iba ang mundong iyon sa tinitirhan ko.

Ganap na nagbago ang buhay ko, para bang naging araw ang gabi. Sa Cuba, mahirap umunlad nang sarili, at opisyal na kinailangan kong magtrabaho para sa pamahalaan. Ayon sa alaala ko, sinumang hindi nagtatrabaho para sa pamahalaan ay maaaring ideklarang mapanganib na tao sa tinatawag na “batas ng pagiging mapanganib” at makulong nang hanggang apat na taon nang walang dahilan. Sa Estados Unidos, napapatakbo ko ang sariling negosyo at nabubuhay nang walang gayong problema.

Hindi gaanong iba ang buhay ko sa iba pang nasa balsa. Tuwing umaga, gumigising kang iniisip kung ano ang kakainin sa araw na iyon at paano makahanap ng pagkain para sa ngayon at bukas. Pangunahing tungkol sa paghahanap ng makakain ang buhay sa Cuba.

Nakasasakal ang sosyalistang sistema. Kapag tinitingnan ko ang kinabukasan sa Cuba, nadarama kong walang kinabukasan, walang kasalukuyan, walang dahilan upang mabuhay, at walang mahalagang ipaglaban. Pareho ang pakikibaka upang mabuhay araw-araw.

Maraming mahirap na sandali sa paglalakbay na isinapanganib ang buhay, ngunit hindi ko kailanman nawala ang paniniwala sa loob ko na makararating kami. Ayon sa alaala ko, pinakamahirap ang anim hanggang walong oras sa bandang madaling-araw ng Lunes nang lumakas ang dagat. Mga walo hanggang labinlimang talampakan ang taas ng mga alon. Madaling sabihin iyon dito at isipin ng iba na nagsisinungaling ako, ngunit kailangang maranasan ito sa balsa: sa ilalim ng malamig na hanging dulot ng cold front at ng malakas na hanging tinantiya kong mga tatlumpung knot, patuloy na marahas na umaangat at bumababa ang balsa.

Para itong gabi at araw. Lupain ng pagkakataon ang Estados Unidos: habang mas naghahanda, nagtatrabaho, at nagsisikap ka, mas ginagantimpalaan ang iyong pagsisikap. Umunlad ako sa maraming paraan bilang tao sa lipunan. Napakasaya ko. Bagaman mas maraming taon akong nanirahan sa Cuba, nadarama kong mas mayaman at mas mabuti ang mga karanasang emosyonal at sa buhay na naranasan at tinamasa ko sa Estados Unidos.

Ginawa namin ang balsa mula sa mga tubo ng irigasyon. Kumuha kami sa kanayunan ng mga tubong mga labinlimang talampakan ang haba at walong pulgada ang diyametro, at dinala ang mga ito nang tig-dalawa sakay ng motorsiklo patungong Havana. Hinang at tinakpan namin ang mga tubo at ginawa ang balsa sa anyo ng katamaran. Ginawa namin ito sa bahay ko upang ganap na makalas at mabuo muli, nang hindi matuklasan ng awtoridad na may inililipat na balsa. Dinala namin ang kinalas na balsa sa bakawan, binuo muli, nilagyan ng dalawang gulong ng bisikleta sa ilalim, at itinulak sa tubig.

Ikatlong pagtatangka ko ang pagdating sa Estados Unidos kasama ang pamilya ni Raul. Sa una, nahuli ako habang ginagawa ito at nakulong nang pitumpu’t dalawang oras, ngunit natuto ako sa karanasan. Sa ikalawa, hindi ako nahuli ngunit nagsimulang lumubog ang balsa kaya kinailangan kong bumalik. Sa ikatlo, ginamit ko ang natutuhan upang gumawa ng balsang hindi lulubog. Nakayanan nito ang bawat sitwasyon nang walang problema at nakarating kami sa Estados Unidos.

Ang sandali ng pagsagip ang pinakamagandang sandali sa mundo dahil iniiwan na namin ang bawat masamang sitwasyon, sumasakay sa barko, at alam naming ligtas na ang buhay mula noon. Naniniwala ako sa loob ko na makararating kami, ngunit nang dumating ang mga sasakyan ng Tanod Baybayin, sa wakas ay nawala ang lahat ng pag-aalinlangan.

Pinag-isip ako nito sa naranasan namin dalawampung taon na ang nakaraan kasabay ng kalagayan sa Korea. Nakita kong katulad ng pagkakaiba ng Estados Unidos at Cuba ang pagkakaiba ng Timog at Hilagang Korea. Sa pananaw ko, nahahadlangan ang pag-unlad ng ekonomiya ng Cuba dahil hinaharangan ito mula sa loob ng sariling pamahalaan, at naniniwala akong katulad nito ang nangyayari sa Hilagang Korea. Naisip kong mabuti para sa mga Koreano na ihambing ang dalawang sistema at pag-isipan kung alin ang mas makapagpapaunlad sa kakayahan ng tao. Sa palagay ko, hindi perpekto ang kapitalismo, ngunit mas marami itong posibilidad kaysa sa sosyalismo sa kalayaan at pag-unlad ng kakayahan ng tao.

Matapos mamuhay rito nang dalawampung taon, kung makakausap ko ang dati kong sarili, sasabihin kong “Kailangan mong umalis muli”, “Kailangan mong magpatuloy”, at “Kailangan mong makarating”. Bibigyan ko ang sarili ko ng mas malaking tapang upang sumulong.

Mabagal ang simula dahil kailangan naming masanay sa buhay dito, ngunit pagkatapos ay unti-unting naging maayos ang lahat. Nagsimula ako sa konstruksyon bilang karpintero, pagkatapos ay nagmaneho ng trak at naghatid ng produkto. Lumipat kami sa North Carolina at nagtrabaho ako bilang teknisyan ng air conditioner nang mga isang taon at kalahati. Pagbalik sa Florida, nagmaneho ako muli ng trak, at nang iwan ko ang trabahong iyon ay natanggap ako bilang teknisyan ng AT&T. Ginagawa ko pa rin iyon noong panayam.

Mula noong bata ako, lagi kong gustong makahanap ng ibang buhay. Namumuhay sa ilalim ng panunupil sa Cuba at kakaunti ang magagawa bukod sa paghahanap ng anumang posibleng paraan upang kumita nang walang kinabukasan. Pagkatapos ay nakilala ko si Jorge, na kasama namin sa paglalakbay, at nagkasundo kaming bumuo ng balsang magdadala sa amin dito.

Binuo namin ni Jorge ang mga walumpung porsiyento ng balsa, at sumali si Raul sa huling bahagi. Noong una, kumuha kami ni Jorge ng mga tubo sa sakahan ng irigasyon na pag-aari ng pamahalaan at dinala sa kaniyang motorsiklo patungo sa bahay niya sa Santo Suarez. Halos buong balsa ay ginawa namin sa bubong ng bahay ni Jorge, at matapos makipag-ugnayan kay Raul, tinapos naming tatlo ito nang magkakasama.

Isang gabi, matapos ang apat na araw na paglutang sa dagat, nakita namin ang mga ilaw sa abot-tanaw at inakala naming baybayin iyon, kaya nagsimula kaming magsagwan. Nagpalitan kami tuwing mga labinlimang minuto mula bandang ala-una, alas-dos, o alas-tres ng madaling-araw hanggang bandang ala-una ng sumunod na hapon. Pagkatapos ay nakita kami ng mga mangingisda sa bangka. Nang lumapit ang bangka, tumalon ang aso naming si Rommel sa tubig na para bang gustong pumunta sa kabilang bangka, ngunit bumalik siya sa balsa. Dumating ang malaking sasakyan ng Tanod Baybayin mula sa Miami, kasunod ang isa mula sa West Palm Beach at isang helikopter. Mga tatlumpung milya mula sa pampang, lumipat kami sa sasakyan ng Tanod Baybayin ng West Palm Beach na nagdala sa amin sa tanggapan ng imigrasyon sa West Palm Beach.

May dalawa o tatlong alaalang laging bumabalik. Nang tumalon ang aso sa tubig, hindi namin alam kung babalik siya, ngunit bumalik at hinila namin siya sa balsa. Naaalala ko rin na habang pasakay kami sa sasakyan ng Tanod Baybayin, itinapon ni Raul sa dagat ang kompas na nakuha namin sa lugar ng militar. Nang tanungin ng mga tripulante kung ano ang itinapon niya, ipinaliwanag naming nangako kaming itatapon ang kompas sa dagat kung may makakita sa amin doon.

Dahil ito sa panunupil sa Cuba at kawalan ng kinabukasan. Hindi iyon ang paraan upang mabuhay. Mula noong labintatlo o labing-apat na taong gulang ako, lagi kong iniisip kung paano makahanap ng mas magandang kinabukasan at mabigyan ang pamilya ng mas magandang kondisyon sa buhay. Naniniwala akong gayon din ang iniisip ng lahat ng taga-Cuba.

Lubha akong natuwa nang marinig na gumagawa si Raul ng eksibisyon tungkol sa pag-alis namin sa Cuba at sa rehimen ni Castro. Natuwa akong may isang tao, sa alinmang bansa, na sinusubukang ipakita sa mundo na maaaring humantong sa mas magandang buhay ang pag-alis sa isang sistema at pagtakas mula sa panunupil.

Mahirap ang pagtakas namin at maliliit pang bata sina Raul at Alejandro. Gayunman, kung makababalik ako at may masasabi, sasabihin kong dapat naming gawin itong muli.