Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Bussot, Raul

Na onze aankomst in de Verenigde Staten ging ik voor een kabeltelevisiebedrijf werken. Later werkte ik zelfstandig als televisietechnicus, waarbij ik gebruikmaakte van wat ik in Cuba had geleerd, en in 1999 ging ik bij telefoonbedrijf AT&T werken.

In Cuba werkte ik in de elektronica. Ik had daar elektronica gestudeerd en werkte enkele jaren bij een bedrijf voor technische computerdiensten. Het salaris dat ik van de overheid kreeg, was echter onvoldoende om mijn gezin te onderhouden. Daarom moest ik daarnaast voor mezelf allerlei elektronische apparatuur repareren.

Toen wij vertrokken, was de situatie in Cuba zeer moeilijk. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie nam de aanvoer van allerlei goederen naar Cuba sterk af en was er aan bijna alles gebrek: kleding, voedsel en veel meer. Het fundamentele probleem was niet geld, maar dat er geen producten waren, en dat was de belangrijkste reden voor ons vertrek. De omstandigheden verbeterden enigszins nadat het bezit van Amerikaanse dollars niet langer strafbaar was en mensen in de Verenigde Staten geld naar Cuba mochten sturen, maar veel veranderde er niet. Jongeren hadden nog altijd geen toekomst of kansen, en het leven onder een onderdrukkend systeem dat persoonlijke ontwikkeling niet toeliet, bleef zeer zwaar.

Dat kwam zowel door de economische als door de politieke situatie. Mensen die, zoals ik, voor zichzelf werkten en daardoor iets meer geld of goederen konden krijgen, werden vaak vervolgd en bestraft wegens wat ‘illegale verrijking’ werd genoemd. Door het olietekort viel bovendien vaak de stroom uit, waardoor ik geen elektronische apparatuur kon repareren. Het was uiterst moeilijk om voedsel, kleding en schoenen voor mijn twee zoons te vinden. Dit alles bracht ons ertoe om als gezin het eiland te verlaten.

Het moment waarop de Amerikaanse kustwacht ons redde, was het meest bijzondere. Nadat we vijf dagen op zee hadden rondgedreven, voelden we eindelijk dat we het hadden overleefd. Het was alsof er een zware last van mijn schouders viel, en ik wist dat we werkelijk de plek hadden bereikt waarvan we dachten dat we er moesten komen. Het was het einde van onze lange odyssee op zee.

Mijn leven veranderde duidelijk nadat ik in de Verenigde Staten was aangekomen. Ik leerde Engels, verbeterde mijn arbeidsomstandigheden en kon bij een goed bedrijf werken. Bovenal konden we onze kinderen een goede opleiding geven, wat een van de belangrijkste redenen was waarom we naar dit land kwamen. Mijn leven veranderde merkbaar en werd veel beter.

Ik vond het goed dat iemand in een ander land tijd besteedde aan het bekendmaken van dit soort ervaringen. Ik dacht dat het vooral nuttig kon zijn als dit de mensen in Noord-Korea bereikte die onder een met Cuba vergelijkbaar systeem lijden en naar een beter leven en een ander maatschappelijk stelsel verlangen. Ik was blij, omdat ik nooit had gedacht dat mensen uit een ontwikkeld land met een totaal andere cultuur belangstelling voor zulke gebeurtenissen zouden hebben. Tot dan toe dacht ik dat dergelijke verhalen alleen Cubanen interesseerden.

Ik zou mezelf de moed geven om het opnieuw te doen. Dat ik naar de Verenigde Staten kon komen, is het beste wat mij in mijn leven is overkomen. Ik zou mezelf zeggen vooraf iets meer uit te zoeken, zodat we het op een betere manier konden volbrengen. Toch zou ik dezelfde beslissing nemen en het opnieuw proberen. Proberen te ontsnappen uit een land waar mensen geen enkele toekomst hebben, is iets wat gedaan moet worden.

We kwamen met onze twee jonge kinderen in de Verenigde Staten aan en woonden aanvankelijk in het zeer kleine huis van mijn vader. Later huurden we een groter en comfortabeler huis, gingen de kinderen naar een zomerkamp en begonnen mijn man en ik te werken. ’s Avonds volgde ik acht maanden lang Engelse les en kreeg ik een baan op dezelfde school waar ik studeerde. Geleidelijk verbeterde ik mijn Engels en wisselde ik van baan; toen de kinderen iets ouder waren, ging ik opnieuw Engels studeren. Vervolgens voltooide ik een tweejarige opleiding radiologie en begon ik röntgenfoto’s te maken. In een ziekenhuis leerde ik MRI-scans uitvoeren, en ten tijde van het interview werkte ik nog steeds in dat vakgebied.

Ik studeerde elektronica en computerhardware en werkte bij een computerreparatiebedrijf. Mijn man was aan dezelfde school afgestudeerd en werkte bij hetzelfde bedrijf; daar ontmoetten we elkaar, trouwden we en kregen we twee kinderen. Het leven werd moeilijker naarmate onze verantwoordelijkheden en verplichtingen als gezin toenamen. Onze woonruimte was zo klein dat we na de geboorte van de kinderen moesten beginnen het huis uit te breiden om wat comfortabeler te kunnen leven.

In 1993 was de situatie in Cuba zeer moeilijk. We hadden twee kinderen van drie en vier jaar, en het leven werd steeds zwaarder en ingewikkelder. Het leven draaide in wezen om overleven, en het was moeilijk om ambities of plannen te hebben. Hoe hard je ook werkte of wat je ook wilde, je leven hing volledig af van de manier waarop het systeem toen was ingericht.

Het ging niet alleen om een economische behoefte. We wilden de dagelijkse kwelling van het overleven te boven komen, doelen stellen en iets bereiken. Maar daar was het vrijwel onmogelijk om plannen te maken; ik voelde me als een marionet die te horen kreeg wat ze moest doen. We moesten kiezen tussen blijven en leven als planten, of vertrekken op zoek naar een betere toekomst waarin we onze eigen plannen en beslissingen konden maken.

De benzine waarvan we verwachtten dat die ons helemaal naar de Verenigde Staten zou brengen, raakte veel eerder op, waardoor we gingen ronddrijven. We hadden verwacht in ongeveer veertien uur aan te komen, maar wisten niet hoe dicht bij of ver van de Amerikaanse kust we waren en dachten dat we dichter bij Cuba lagen. Omdat het moeilijk was tegen de Golfstroom in te roeien, besloten we op een gegeven moment terug te keren naar Cuba. Onze twee jonge kinderen, aan wie we een betere plek hadden beloofd, verzetten zich echter fel tegen teruggaan. We waren voor hen vertrokken, dus besloten we voor hen door te gaan en trokken weer verder.

We namen vloeibare melk en gecondenseerde melk voor de kinderen mee, evenals chocolade, Spam in blik, suiker en water. Ook hadden we kleding om hen tegen zon en kou te beschermen: truien, jassen met capuchons en handdoeken. We hadden een kompas en zelfgemaakte reddingsvesten, plus pillen en injecties voor het geval de kinderen zeeziek werden. Alex, de jongste, werd vaak misselijk en het geneesmiddel werkte ongeveer zes uur. Later weigerde hij de pillen, zodat ik hem een injectie moest geven. We gebruikten alles wat we hadden meegenomen en alles hielp ons enorm.

Telkens wanneer we een schip zagen, riepen we: ‘We hebben kinderen!’, om de aandacht te trekken. De kinderen hadden ons dat zo vaak horen zeggen dat zij het ook riepen. Na de redding herinner ik me ook dat Raul Jr. vroeg of hier de stroom eveneens uitviel. In Cuba was er vaak geen elektriciteit op het tijdstip waarop tekenfilms werden uitgezonden, zodat de kinderen die niet konden bekijken. Toen we de reddingswerkers uitlegden wat hij bedoelde, glimlachten en lachten zij, omdat dit in de Verenigde Staten bijna nooit gebeurde.

Aanvankelijk verbaasde het me dat zoiets gebeurde. Daarna voelde ik grote vreugde en bewondering omdat iemand uit een totaal andere cultuur dan de onze belangstelling toonde voor wat wij hadden meegemaakt. Ik geloof dat Noord-Korea te maken heeft met onderdrukking, beperkingen en problemen die vergelijkbaar zijn met wat wij hebben ervaren. Ik vond het bewonderenswaardig dat mensen uit andere culturen zich om deze werkelijkheden bekommeren en niet alleen hun eigen werkelijkheid willen tonen, maar ook die van andere landen zoals het onze.

Uit de hoop dat ik mijn kinderen een beter leven, een betere toekomst en een ander leven dan het leven dat zij toen hadden kon geven.

Ik zou mezelf zeggen dat ik het eerder had moeten doen en dat ik zo nodig opnieuw dezelfde beslissing zou nemen. Ik heb er nooit spijt van gehad. We konden de doelen verwezenlijken die in onze plannen en onze redenen voor vertrek besloten lagen. Als ik het opnieuw moest doen, zou ik dat doen.

Na aankomst in de Verenigde Staten herinner ik me dat we naar een nieuw huis verhuisden en dat ik naar de basisschool en de middelbare school ging. We verhuisden opnieuw en ik ging naar een kunstmiddelbare school, wat een zeer goede ervaring was. Later studeerde ik aan een college in Brooklyn, New York, waar ik veel interessante mensen ontmoette. Na het voltooien van mijn studie besloot ik naar Seoul te komen.

Ik was pas vijf toen ik Cuba verliet, dus ik heb niet veel herinneringen. Mijn ouders vertelden me dat ik een rustig kind was dat graag televisie keek en tekende. Ik speelde veel op straat met vrienden, mijn jongere broer en kinderen uit de buurt. Kinderen hadden destijds in Cuba weinig te doen buiten de alledaagse dingen die zich direct om hen heen bevonden.

Mijn herinneringen zijn blijven bestaan als enkele beelden of droomachtige scènes, niet als één doorlopend verhaal. Het vlot werd ’s nachts in een klein mangrovegebied naast de zee in elkaar gezet, niet op open water. Ik herinner me het donker en de vochtigheid, hoe het vlot naar het water werd gebracht, dat iemand uitgleed op een strand met vrij grote stenen in plaats van zand, de geur van benzine en de rook van de motor toen we Cuba verlieten. Op zee herinner ik me dat de hond van het vlot sprong en herinner ik me de storm. Het vlot ging in wind en regen op en neer, en Francisco hield me vast. We bonden onszelf aan het vlot vast zodat niemand in het water zou worden geslingerd en bedekten ons met een zeil of handdoeken. Ook de kou van die nacht herinner ik me, maar niet de gehele overtocht.

Ik was altijd nieuwsgierig geweest naar het verhaal van het vertrek van mijn familie uit Cuba, maar ik had mijn ouders nooit rechtstreeks gevraagd het mij uitvoerig te vertellen. We spraken er zelden over en naarmate de tijd verstreek, werd iedereen drukker en gingen we verder bij elkaar vandaan wonen, waardoor het verhaal geleidelijk achterbleef. Toen ik Kim Hongrok ontmoette en hem het verhaal van mijn familie vertelde, wilde hij het onmiddellijk tot een werk maken dat aan anderen kon worden getoond. We vonden allebei dat het de moeite waard was het verhaal opnieuw te vertellen. Ik vond dat hij een scherp gevoel had voor kunst en voor de omstandigheden waarin mensen van onze tijd leven. Ik nam deel als medium om het verhaal over te brengen. Ik hoopte dat het werk niet alleen het aangrijpende verhaal van een ontsnapping uit Cuba zou tonen, maar mensen ook de gelegenheid zou bieden naar hun eigen leven te kijken.

Weten waar ik vandaan kom, is zeer belangrijk in mijn leven. Toen ik vijf was, verlieten we als gezin Cuba—een plek waar nauwelijks kansen of hoop waren. Dat gaf ons de kans ons eigen leven op te bouwen en gaf mij iets bijzonders dat veel mensen niet hebben: een perspectief en maatstaf waarmee ik alles wat ik doe beoordeel. Als mijn ouders onze levens en onze toekomst niet op het spel hadden gezet door te besluiten Cuba te verlaten, zou ik hier niet zijn, zouden we deze tentoonstelling niet maken en zou ik niet hebben bereikt wat ik heb bereikt. Daarom vind ik dat ik verder moet gaan en meer moet doen. Dat ben ik aan mezelf en aan mijn ouders verschuldigd.

Het eerste wat ik wil overbrengen is hoop: de hoop dat mensen in omstandigheden zoals in Cuba of Noord-Korea misschien kunnen vertrekken, onder betere omstandigheden hun eigen leven kunnen opbouwen en hun eigen beslissingen kunnen nemen. Tegelijkertijd hoop ik dat mensen in de hedendaagse samenleving die, afgezien van de dagelijkse moeilijkheden, geen beproeving op leven en dood hebben doorstaan, mijn verhaal gebruiken om over hun eigen leven na te denken. Vijf dagen op een vlot uit een communistisch land ontsnappen zonder te weten of we zouden leven of sterven, tekent je voor de rest van je leven. Ik hoop dat dit verhaal mensen in vergelijkbare omstandigheden hoop geeft en anderen een kleine gelegenheid biedt hun eigen leven te verbeteren.

Doordat ik ruim een jaar in Seoul woonde, had ik veel tijd om Koreanen te observeren. Het grootste deel van mijn leven bracht ik door in Miami, waar een grote Cubaanse bevolking woont. Ik voelde dat zowel Koreanen als Cubanen een sterk gevoel van verbondenheid en warmte delen. Vrienden behandelen elkaar als broers of zussen; iemand die ze pas hebben ontmoet, kan snel als familie worden verwelkomd; en mensen zijn bereid zelfs een onbekende gast aan te bieden wat zij hebben. De twee culturen en samenlevingen verschillen, maar ik zag veel overeenkomsten in de omgang tussen mensen. Ik ontmoette geweldige mensen en had uitstekende ervaringen in Korea. Zoals het vertrek uit Cuba mijn leven veranderde, zo veranderde mijn ervaring in Korea het ook. Ik wil een positieve indruk in Korea achterlaten, zoals Korea een positieve indruk op mijn leven heeft gemaakt.

Na onze aankomst in de Verenigde Staten kon ik de dingen krijgen die ik wilde en kwam ik niets tekort. Ik heb ervaringen gehad die veel mensen niet hebben en heb een zeer goed leven geleid.

Volgens wat mijn ouders mij hebben verteld, was het moeilijk om veel basisbehoeften te verkrijgen, waaronder kleding en voedsel. Mijn broer en ik waren erg jong, en kinderen willen eigenlijk alleen tekenfilms op televisie kijken of spelen. We speelden vooral buiten en konden alleen eenvoudige dingen doen, omdat er in Cuba zeer weinig vermaak was.

Ik heb zeer weinig herinneringen aan Cuba, maar één scène van de reis op het vlot is me bijgebleven. Tijdens de derde nacht kwamen we midden op zee in een zware storm terecht. Alles was zwart, en een bliksemschicht trof de zee en verlichtte de omgeving. Op dat moment herinner ik me dat ik mijn vader—of het silhouet van mijn vader—op het vlot zag staan. Ik weet niet hoe mijn leven zou zijn geweest als ik in Cuba was opgegroeid. Dat we naar de Verenigde Staten kwamen, gaf me de mogelijkheid te studeren wat ik wilde en zonder beperkingen te leven. Ik geloof dat dit precies de kans was die mijn ouders ons wilden geven door ons hierheen te brengen.

Als iemand vraagt wat het interessantste is dat ik in mijn leven heb meegemaakt, denk ik als eerste aan onze reis op het vlot en aan de manier waarop mijn leven daardoor is veranderd.

Ik was bijzonder verheugd. Er zijn mensen die aandacht schenken aan moeilijke onderwerpen, en er zijn ook mensen die een zeer zwaar leven leiden onder militaire regimes zoals die in Cuba en Noord-Korea. Ik hoopte dat mensen over de hele wereld zouden leren wat er werkelijk gebeurde en dat mensen die in zulke landen wonen de tentoonstelling misschien ooit zouden tegenkomen en hoop zouden krijgen om hun huidige leven achter zich te laten voor iets beters.

Cuba is het land waar ik ben geboren en de oorsprong van mijn nationaliteit. Het vormt veel aspecten van mijn leven, waaronder mijn kijk op tal van kwesties. Dat ik van Cuba naar de Verenigde Staten ben gekomen, gaf me een opener perspectief dan veel mensen die zulke moeilijkheden niet hebben hoeven doorstaan, en ik geloof dat het Cubaan-zijn mij de kans geeft de wereld ruimer te bekijken.

Ik zou Cuba op elk moment graag bezoeken. Ik heb daar nog familie en ben eerder op bezoek geweest; ik bracht er een mooie tijd met mijn familie door en zag Cuba met eigen ogen. Vooral de architectuur en de auto’s maakten indruk op me. Het voelde alsof ik terug in de tijd reisde naar 1951, en het was interessant om te zien dat gebouwen, architectuur en leefomstandigheden uit de jaren vijftig daar nog steeds aanwezig waren. Een bezoek is interessant omdat het een wereld is die sterk verschilt van die waarin ik woon.

Mijn leven veranderde volledig, alsof de nacht in de dag veranderde. In Cuba was het moeilijk om je zelfstandig te ontwikkelen en officieel moest je voor de overheid werken. Voor zover ik me herinner, kon iemand die niet voor de overheid werkte onder de zogenoemde ‘wet op gevaarlijkheid’ gevaarlijk worden verklaard en zonder enige reden maximaal vier jaar worden opgesloten. In de Verenigde Staten kon ik mijn eigen bedrijf voeren en zonder dergelijke problemen leven.

Het verschilde niet veel van het leven van de anderen op het vlot. Elke ochtend werd je wakker met de vraag wat je die dag zou eten en hoe je voedsel voor die dag en de volgende kon vinden. Het leven in Cuba draaide in wezen om het zoeken naar iets om te eten.

Het socialistische systeem verstikte me. Wanneer ik in Cuba naar de toekomst keek, voelde ik dat er geen toekomst was, geen heden, niets om voor te leven en niets waarvoor het de moeite waard was te strijden. Het leven was elke dag dezelfde strijd om te overleven.

Tijdens een reis waarbij we ons leven op het spel zetten, waren er veel moeilijke momenten, maar ik verloor nooit mijn innerlijke geloof dat we zouden aankomen. De zwaarste periode was, voor zover ik me herinner, zes tot acht uur rond de vroege maandagochtend, toen de zee zeer ruw werd. De golven waren ongeveer acht tot vijftien voet hoog. Het is gemakkelijk dit hier te zeggen en mensen kunnen denken dat ik lieg, maar je moet het op een vlot meemaken: onder een koufront en harde wind die ik op ongeveer dertig knopen schatte, ging het vlot hevig op en neer.

Het verschil is als tussen nacht en dag. De Verenigde Staten zijn een land van kansen: hoe beter je je voorbereidt, hoe harder je werkt en je inspant, des te meer worden je inspanningen beloond. Ik kon me in veel opzichten als mens binnen de samenleving ontwikkelen. Ik ben zeer gelukkig. Hoewel ik meer jaren in Cuba heb gewoond, heb ik het gevoel dat de emotionele en levenservaringen die ik in de Verenigde Staten heb gehad en genoten veel rijker en beter waren.

We maakten het vlot van irrigatiebuizen. Op het platteland bemachtigden we buizen van ongeveer vijftien voet lang en acht inch in doorsnee en vervoerden die twee tegelijk per motorfiets naar Havana. We lastten de buizen dicht en bouwden het vlot in de vorm van een catamaran. We bouwden het bij mij thuis zo dat het volledig uit elkaar kon worden gehaald en weer in elkaar gezet, om te voorkomen dat de autoriteiten zouden merken dat er een vlot werd vervoerd. We brachten het gedemonteerde vlot naar de mangroven, zetten het daar weer in elkaar, bevestigden eronder twee fietswielen en rolden het naar het water.

De Verenigde Staten bereiken met Rauls gezin was mijn derde poging. Bij de eerste werd ik op heterdaad betrapt en tweeënzeventig uur opgesloten, maar ik leerde van die ervaring. Bij de tweede werd ik niet gepakt, maar het vlot begon te zinken en ik moest terugkeren. Bij de derde gebruikte ik wat ik had geleerd om een vlot te bouwen dat niet zou zinken. Het doorstond alle omstandigheden zonder problemen en we bereikten de Verenigde Staten.

Het moment van de redding was het mooiste moment ter wereld, want we lieten alle slechte omstandigheden achter ons, gingen aan boord van een schip en wisten dat ons leven vanaf dat moment veilig was. Innerlijk had ik geloofd dat we zouden aankomen, maar toen de schepen van de kustwacht verschenen, verdwenen uiteindelijk alle twijfels.

Het bracht me ertoe onze ervaringen van twintig jaar eerder naast de situatie in Korea te bekijken. Ik zag het contrast tussen Zuid- en Noord-Korea als vergelijkbaar met dat tussen de Verenigde Staten en Cuba. Naar mijn mening kon Cuba zich economisch niet ontwikkelen omdat de eigen regering het van binnenuit blokkeerde, en ik dacht dat in Noord-Korea iets vergelijkbaars gebeurde. Ik vond het goed dat Koreanen beide systemen zouden vergelijken en zouden nadenken over welk systeem het menselijke potentieel beter kon ontwikkelen. Naar mijn mening is het kapitalisme niet volmaakt, maar biedt het meer mogelijkheden dan het socialisme op het gebied van vrijheid en de ontwikkeling van menselijk potentieel.

Na hier twintig jaar te hebben geleefd, zou ik, als ik tot mijn vroegere zelf kon spreken, zeggen: ‘Je moet opnieuw vertrekken’, ‘Je moet doorgaan’ en ‘Je moet aankomen’. Ik zou mezelf meer moed geven om verder te gaan.

Het begin ging langzaam, omdat we ons aan het leven hier moesten aanpassen, maar daarna begon alles goed te lopen. Ik begon in de bouw als timmerman, reed vervolgens vrachtwagens en deed bezorgwerk. We verhuisden naar North Carolina, waar ik ongeveer anderhalf jaar als airconditioningstechnicus werkte. Nadat we naar Florida waren teruggekeerd, reed ik opnieuw vrachtwagens; toen ik met dat werk stopte, werd ik als technicus bij AT&T aangenomen. Ten tijde van het interview deed ik dat werk nog steeds.

Van jongs af aan wilde ik altijd een ander leven vinden. Het leven in Cuba werd onder onderdrukking geleid en er was weinig anders te doen dan op iedere mogelijke manier in het levensonderhoud te voorzien, zonder enige toekomst. Zo ontmoette ik Jorge, die met ons meereisde, en we spraken af het vlot te bouwen dat ons hierheen zou brengen.

Jorge en ik bouwden ongeveer tachtig procent van het vlot, en Raul sloot zich in de laatste fase bij ons aan. Aanvankelijk haalden Jorge en ik buizen uit een irrigatieveld van de overheid en vervoerden die op Jorges motorfiets naar zijn huis in Santo Suarez. We bouwden bijna het gehele vlot op het dak van Jorges huis, en nadat we contact met Raul hadden gekregen, maakten we het met zijn drieën af.

Op een nacht, nadat we vier dagen op zee hadden rondgedreven, zagen we licht aan de horizon. We dachten dat het van de kust kwam en begonnen te roeien. We wisselden ongeveer elke vijftien minuten en gingen door vanaf ongeveer één, twee of drie uur ’s nachts tot ongeveer één uur de volgende middag. Toen werden we door vissers op een boot gevonden. Toen hun boot naderde, sprong onze hond Rommel in het water alsof hij naar de andere boot wilde, maar hij keerde naar het vlot terug. Een groot schip van de kustwacht uit Miami arriveerde, gevolgd door een schip uit West Palm Beach en een helikopter. Op ongeveer dertig mijl van de kust stapten we over op het schip van de kustwacht uit West Palm Beach, dat ons naar het immigratiekantoor in die stad bracht.

Er zijn twee of drie herinneringen die altijd bij me terugkomen. Toen de hond in het water sprong, wisten we niet of hij zou terugkeren. Hij kwam echter terug en we trokken hem weer op het vlot. Ik herinner me ook dat Raul, vlak voordat we aan boord van het schip van de kustwacht gingen, een kompas in zee gooide dat we op een militaire locatie hadden verkregen. Toen de bemanning vroeg wat hij had weggegooid, legden we uit dat we hadden beloofd het kompas in zee te gooien als iemand ons daar vond.

De redenen waren de onderdrukking in Cuba en het ontbreken van een toekomst. Dat was geen leven. Vanaf mijn dertiende of veertiende dacht ik voortdurend na over hoe ik een betere toekomst kon vinden en mijn gezin betere leefomstandigheden kon bieden. Ik geloofde dat veel Cubanen er net zo over dachten.

Ik was heel blij te horen dat Raul een tentoonstelling maakte over ons vertrek uit Cuba en van het Castro-regime. Het stemde me blij dat iemand de wereld probeerde te laten zien dat het verlaten van een systeem en vluchten voor onderdrukking tot een beter leven elders kon leiden.

Ons vertrek was moeilijk en Raul en Alejandro waren nog jonge kinderen. Toch zou ik, als ik terug kon gaan en iets kon zeggen, zeggen dat we hetzelfde opnieuw moesten doen.