Inhoud
De hedendaagse kunstenaar Kim Hongrok
Kim Hongrok is een Koreaanse hedendaagse kunstenaar die begon met schilderkunst en zijn praktijk uitbreidde naar performance, fotografie, video en installatie.
Hij werd geboren in 1985. Na zijn afstuderen aan de middelbare school Whimoon begon hij in 2005 aan de afdeling Schilderkunst van de faculteit Beeldende Kunst van de Hongik-universiteit, waar hij schilderkunst studeerde.
Tijdens zijn studie richtte hij een eigen atelier in en bleef hij zowel binnen als buiten de universiteit werken. Door uitwisselingen met fotografen, filmmakers, modellen, acteurs en mensen uit andere vakgebieden maakte hij kennis met uiteenlopende werkwijzen en perspectieven. Dat dezelfde gebeurtenis verschillend kan worden geïnterpreteerd afhankelijk van de positie en ervaring van degene die kijkt, werd vanzelf een belangrijk aandachtspunt in zijn praktijk.
Tussen feit en perceptie
Na zijn militaire dienst keerde Kim Hongrok terug naar de universiteit. In 2008, terwijl hij nog studeerde, begon hij zijn kunstenaarspraktijk met werken onder de gezamenlijke titel Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit. Hij plaatste niet zijn eigen emoties of conclusies op de voorgrond, maar liet de omstandigheden rond mensen, gebeurtenissen en handelingen zien en gaf bezoekers ruimte om zelf na te denken.
«Objectieve expressie» betekent hier niet dat het perspectief van de kunstenaar of de waardeoriëntatie van het werk verdwijnt. Het oordeel van de kunstenaar speelt noodzakelijkerwijs een rol bij de keuze van het onderwerp en de constructie van een situatie. De objectiviteit die Kim Hongrok nastreefde, lag dichter bij een houding die emotionele enscenering en directe uitleg beperkt, zodat onderwerp en situatie eerst zelf voor de bezoeker kunnen verschijnen.
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Tandenpoetsen
«Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Tandenpoetsen», begonnen in 2008, is een reeks performances en fotografische werken waarin een alledaagse, door veel mensen herhaalde handeling tussen verschillende personen en op verschillende locaties wordt geplaatst.
Tandenpoetsen is doorgaans een hygiënische handeling die in een privéruimte plaatsvindt. De kunstenaar verplaatste deze handeling naar de ruimte voor een kunstwerk, naar een atelier tijdens een les naaktmodeltekenen en naar een bioscoop. De betekenis van het werk gaat echter verder dan het tonen van een vertrouwde handeling op onbekende plekken. Het tandenpoetsen nodigt bezoekers uit om binnen één scène opnieuw na te denken over de relaties tussen kunstenaar en kunstwerk, student en scheppend subject, en kunst en industrie.
A Clue to the Recovery of Authenticity: Jongsik Choi
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Jongsik Choi / Lambda-afdruk, 2008, Kim Hongrok
Twee mensen poetsen hun tanden voor een kunstwerk van Jongsik Choi. In plaats van mensen af te beelden die een kunstwerk bekijken, plaatst dit werk de alledaagse handeling die Choi voor zijn eigen kunstwerk uitvoert samen met dat kunstwerk in één beeld. Zo nodigt het uit tot een heroverweging van de relatie tussen de maker en het gemaakte werk.
A Clue to the Recovery of Authenticity: Nude Drawing Class
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Les naaktmodeltekenen / Lambda-afdruk, 2008, Kim Hongrok
Deze performance vond plaats tijdens een les naaktmodeltekenen. In een les die was gewijd aan het observeren en tekenen van het menselijk lichaam koos de kunstenaar zelfstandig voor de handeling van het tandenpoetsen en veranderde die in een kunstwerk.
De rollen van student en kunstenaar vallen samen in één scène. Daarin verschijnt een zelfstandig maker die ook binnen het onderwijs werk bedenkt en uitvoert op basis van zijn eigen oordeel. Het werk beschouwt de student niet alleen als iemand die nog geen kunstenaar is, maar als een kunstenaar die al zelf werk maakt en uitvoert.
A Clue to the Recovery of Authenticity: Megabox
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Megabox / Lambda-afdruk, 2008, Kim Hongrok
Verschillende mensen staan bij COEX Megabox samen hun tanden te poetsen. Naast de deelnemers die voor de opname waren samengekomen, werden ook voorbijgangers in de omgeving uitgenodigd om mee te doen. Enkelen sloten zich ter plekke aan en poetsten hun tanden als onderdeel van de totstandkoming van het werk.
Film bereikt zijn publiek via een industrieel systeem van productie, distributie en vertoning. Ook de beeldende kunst staat in verbinding met de samenleving via structuren van creatie, tentoonstelling, verspreiding en handel.
Dit werk brengt in één beeld samen wat film en beeldende kunst gemeen hebben: beide zijn vormen van artistieke expressie die binnen commerciële omstandigheden bestaan. Het nodigt bezoekers uit opnieuw na te denken over de uiteenlopende percepties en houdingen waarbij het industriële karakter van film vanzelfsprekend wordt aanvaard, terwijl beeldende kunst uitsluitend als een zuiver domein los van de markt wordt beschouwd.
In deze drie werken doet het tandenpoetsen meer dan een alledaagse handeling naar een onbekende omgeving verplaatsen. De handeling zet aan tot heroverweging van de relaties en verschillen tussen een kunstenaar en diens eigen werk, een student en een scheppend subject, en kunst en industrie.
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Seok-cheon Hong
A Clue to the Recovery of Authenticity: Seok-cheon Hong
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Seok-cheon Hong / Lambda-afdruk, 2011, 120 × 120 cm, Kim Hongrok
Nadat Seok-cheon Hong in 2000 publiekelijk uit de kast kwam, eindigden achtereenvolgens zijn optredens in de televisieprogramma’s waaraan hij deelnam. Mettertijd veranderden de opvattingen van de samenleving en de media; Hong keerde terug op televisie en werd opnieuw actief. Kim Hongrok maakte dit werk in 2011 met hem.
In plaats van te oordelen hoe een persoon in de loop van de tijd is veranderd, vraagt het werk de bezoeker te overwegen hoe de blik van de samenleving en de media op diezelfde persoon veranderde. Het legt zijn identiteit niet vast in één verklaring, maar neemt de veranderende percepties rondom hem als onderwerp.
Een vanuit de schilderkunst uitgebreid scala aan media
Olieverf op doek, 120 × 120 cm, 2010, Kim Hongrok
Kim Hongrok bleef schilderen terwijl hij zijn expressiemiddelen uitbreidde naar fotografie, performance en installatie. Hij liet de schilderkunst niet achter zich om op andere media over te stappen, maar koos telkens een medium dat aansloot bij het onderwerp en de methode van het werk.
Eitempera op een houten paneel, 2004, uit het portfolio voor toelating tot de Hongik-universiteit, Kim Hongrok
Olieverf op doek, 2007, Zelfportret, Kim Hongrok
Het werk in eitempera uit 2004, het zelfportret uit 2007 en het olieverfschilderij uit 2010 laten zien dat Kim Hongroks praktijk bij de schilderkunst begon. De latere fotografie, performance, video en installatie kunnen worden begrepen als een uitbreiding van zijn expressiemiddelen, eerder dan als een breuk met de schilderkunst.
Eerste solotentoonstelling
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Bussot, Raul
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Bussot, Raul / Installatie, performance, video, fotografie en tekst / Vijfdaagse performance, tentoonstellingsruimte 24 uur per dag geopend / 2013 / Kim Hongrok
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Bussot, Raul was Kim Hongroks eerste solotentoonstelling. Het werk behandelde de ervaring van de familie Bussot, die in 1993 op een vlot uit Cuba vertrok richting de Verenigde Staten. De tentoonstelling opende op 25 maart 2013, twintig jaar na het begin van de reis, en liep tot en met 31 maart.
De twee kinderen die de overtocht meemaakten waren vier en vijf jaar oud; Raul Bussot Jr. was toen vijf. Volgens de herinneringen van de familie bouwden Raul Bussot en zijn reisgenoten het vlot in een mangrovebos, ontweken zij de Cubaanse kustwacht en voeren zij ’s nachts uit.
Raul Bussot Jr. herinnerde zich hoe de familie in de koude zee tegen elkaar aan leunde om warm te blijven en hoe hij hoopte in de Verenigde Staten tekenfilms zonder stroomuitval te kunnen kijken. Een storm bracht hen van koers en zij dreven vijf dagen op zee. Eerst merkte een vissersboot hen op; vervolgens werden zij door de kustwacht van de Verenigde Staten gered.
Kim Hongrok ontmoette Raul Bussot Jr. en interviewde hem over de ervaring van zijn familie. In 2013, twintig jaar na de reis, bouwde hij een vlot in dezelfde vorm en afmetingen als het oorspronkelijke. Hij gebruikte ijzer, aluminium, fietswielen en roeispanen en plaatste het vlot in de tentoonstellingsruimte.
Kim Hongrok en de inmiddels volwassen Raul Bussot Jr. aten, sliepen en leefden vijf dagen op het vlot. Naar voorbeeld van de proviand die de familie destijds meenam, gebruikten zij Spam, chocolade en water. Tijdens de hele performance bleef de tentoonstellingsruimte 24 uur per dag geopend.
In dit werk bleven bezoekers niet buiten staan om enkel een voltooid resultaat te bekijken. Ze naderden de plek waar de kunstenaar en Raul Bussot Jr. leefden, luisterden naar hun verhaal en spraken met hen. Ook deze ontmoetingen werden onderdeel van de performance.
Opnamen van de kustwacht van de Verenigde Staten / Florida, Verenigde Staten / 6 minuten 50 seconden / 1993
In de galerie werden ook beelden getoond die de reis en redding uit 1993 documenteren. Door het historische verslag en de performance van twintig jaar later in dezelfde ruimte te plaatsen, liet de tentoonstelling bezoekers nadenken over de samenhang tussen geleefde ervaring, herinnering en re-enactment.
De tentoonstelling plaatste de scheiding tussen de liberale Verenigde Staten en het socialistische Cuba naast de relatie tussen Zuid- en Noord-Korea. In één werk vergeleek zij verschillen tussen politieke systemen in verschillende tijden en op verschillende plaatsen.
Precies twintig jaar later, in 2013, bracht de kunstenaar het vertrek van de familie Bussot uit het socialistische Cuba naar de liberale Verenigde Staten in 1993 naar een tentoonstellingsruimte in Zuid-Korea. Terwijl de relatie tussen de Verenigde Staten en Cuba opnieuw werd gelezen via die tussen Zuid- en Noord-Korea, kruisten de waarden en symbolen van twee verschillende tijden en plaatsen elkaar.
De reis van de familie Bussot wordt niet enkel voorgesteld als een migratie-ervaring in één regio, maar als een gebeurtenis waarbij een gezin tussen verschillende politieke systemen de richting van zijn eigen leven koos. Hun ervaring toont de hedendaagse bezoeker de waarde en het belang van liberalisme in het leven, dat individuele keuze en bewegingsvrijheid waarborgt.
Raul Bussot Jr. en Kim Hongrok tijdens de performance op het vlot; daarachter het verslag van de overtocht van de familie Bussot
Tentoonstellingsbeeld met het vlot, portretfoto’s en de interviewvideo
Tentoonstellingsbeeld met de opnamen van de overtocht en redding uit 1993 tegenover het vlot
Tentoonstellingswand met portretfoto’s van de familie Bussot en hun reisgenoten
Tentoonstellingswand met het verslag van de overtocht van de familie Bussot
De performance probeerde de ervaring van twintig jaar eerder niet exact na te spelen. Via beperkingen van ruimte, tijd en voedsel benaderde het werk de herinneringen van een familie en deelde het met hedendaagse bezoekers de betekenis van haar keuze voor vrijheid.
Volgens de herinneringen van de familie Bussot was McDonald’s het eerste eten na hun aankomst in de Verenigde Staten in 1993. Vanuit die herinnering aten Kim Hongrok en Raul Bussot Jr. op de laatste dag van de performance in 2013 McDonald’s op het vlot. Die ervaring leidde later dat jaar tot Kim Hongroks tweede solotentoonstelling, Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: McDonald’s.
Kim Hongrok en Raul Bussot Jr. eten op de laatste dag van de performance, 30 maart 2013, eten van McDonald’s op het vlot
Tweede solotentoonstelling
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: McDonald’s
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: McDonald’s / diamantstof op hamburgerverpakkingen, 2013 / Kim Hongrok
«Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: McDonald’s» was Kim Hongroks tweede solotentoonstelling en vond plaats in 2013. De kunstenaar bracht diamantstof aan op hamburgerwikkels van McDonald’s die in verschillende steden waren verzameld.
Voor de familie Bussot werd McDonald’s herinnerd als het eerste voedsel waarmee zij na aankomst in de Verenigde Staten kennismaakten; binnen het werk verschijnt het als een concrete ervaring van een eerste ontmoeting met liberalisme en de kapitalistische samenleving. Voor een andere bezoeker kan het een alledaagse maaltijd of een vertrouwd internationaal merk zijn. Het werk laat zien dat hetzelfde voorwerp verschillende betekenissen en waarden kan dragen naargelang persoonlijke ervaring, plaats en tijd.
Kim Hongrok bracht diamantstof, een materiaal met een hoge prijs en ruilwaarde op kapitalistische markten, aan op in massa geproduceerde verpakkingen die na gebruik worden weggegooid. De diamantstof in het werk is geen poeder, maar bestaat uit zeer kleine natuurlijke diamanten met meerdere facetten die licht weerkaatsen.
Een weggegooid consumptieartikel en een edelsteen komen samen op één vlak. Een spoor van alledaagse consumptie, dat het begin van de ervaring van een familie met het kapitalisme markeerde, wordt verbonden met een voorwerp waarin marktwaarde sterk geconcentreerd is. Zonder kapitalisme direct met woorden of slogans te benoemen, maakt de relatie tussen de materialen de uiteenlopende waarden binnen dat systeem zichtbaar.
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Chicago, Verenigde Staten / diamantstof op hamburgerverpakking, 2013 / Kim Hongrok
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Ho Chi Minhstad, Vietnam / diamantstof op hamburgerverpakking, 2013 / Kim Hongrok
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Buenos Aires, Argentinië / diamantstof op hamburgerverpakking, 2013 / Kim Hongrok
Volgens het tentoonstellingsmateriaal uit die tijd verzamelde Kim Hongrok met hulp van veel mensen McDonald’s-wikkels uit twintig landen. Elk werk kreeg de naam van de stad en het land waar de wikkel was verzameld. De serie brengt sporen samen van één wereldwijd merk dat in verschillende regio’s wordt geproduceerd, gedistribueerd en geconsumeerd.
Volgens de documentatie van de kunstenaar vroeg hij de Koreaanse ambassades in verschillende landen en andere organisaties om hulp bij het verzamelen van de wikkels. Choi Siwon informeerde zijn internationale fans over de inzamelactie, en ook mensen die in het buitenland verbleven droegen bij aan het verzamelen van materiaal.
De kunstenaar noteerde dat uit enkele regio’s het antwoord kwam dat daar geen McDonald’s-vestigingen waren. Zo bewaart de serie ook de regionale verschillen in de aanwezigheid van het merk ten tijde van de verzameling.
In deze serie is McDonald’s zowel het eerste voedsel dat de familie Bussot in de Verenigde Staten tegenkwam als een voorwerp waarmee het kapitalisme concreet werd ervaren via alledaagse consumptie en wereldwijde productie en distributie. Door een alledaags consumptieartikel dat na gebruik wordt weggegooid samen te plaatsen met een edelsteen die werkelijk een hoge prijs en ruilwaarde heeft, laat het werk zien hoe verschillende vormen van waarde binnen het kapitalisme ontstaan en worden uitgewisseld.
Een wikkel die zou worden weggegooid, krijgt nieuwe waarde wanneer hij met diamantstof wordt gecombineerd en een kunstwerk wordt. Dit proces houdt verband met de werking van het kapitalisme, waarin productie, distributie, uitwisseling en creatie waarde voortbrengen en vergroten. Via het kapitalisme dat de familie Bussot na aankomst in de Verenigde Staten ervoer, bekijkt het werk opnieuw de mogelijkheden van individuele keuze, kansen en waardecreatie.
Werken uit de serie werden ook getoond op de LA Art Show, die in 2014 plaatsvond in het Los Angeles Convention Center.
Derde solotentoonstelling
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Militaire seksslavin
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Militaire seksslavin / Video en installatie, 2015 / Kim Hongrok
«Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit: Militaire seksslavin» was Kim Hongroks derde solotentoonstelling en vond plaats van 23 juli tot en met 23 augustus 2015.
In plaats van de veelgebruikte uitdrukking «Japanse militaire troostvrouwen» koos de kunstenaar in de titel van de tentoonstelling voor de woorden «militair», «seks» en «slavin». Daarmee wilde hij de aard van de oorlog en het institutionele seksuele geweld die in de tentoonstelling aan bod kwamen directer zichtbaar maken.
De tentoonstelling documenteerde in video, fotografie en installatie vijf overlevenden van seksuele slavernij door het Japanse leger, die in leven waren toen het werk in 2015 werd gemaakt: Ok-seon Park, Ok-seon Lee, Soon-ok Kim, Kun-ja Kim en Il-chool Kang.
De drie solotentoonstellingen vormden een doorlopend onderzoek naar de invloed van verschillende politieke systemen en geschiedenissen op individuele levens. Via de keuze en beweging van één familie behandelde de eerste de waarde en het belang van liberalisme. Door ongelijksoortige voorwerpen te combineren onderzocht de tweede de waarden die binnen het kapitalisme ontstaan en hun betekenis. De derde legde de gevolgen van het imperialisme in individuele levens vast via de gezichten en blikken van vijf vrouwen.
A Clue to the Recovery of Authenticity: Ok-seon Park
Fotografie, 2015 / Kim Hongrok
A Clue to the Recovery of Authenticity: Ok-seon Lee
Fotografie, 2015 / Kim Hongrok
De installatie projecteerde video’s van de vijf vrouwen op een wit katoenen scherm van 3 × 2 m.
In de films spelen de vijf vrouwen hun ervaringen als slachtoffer niet na en spreken zij geen vooraf geschreven tekst uit. Ze beperken gebaren die een bepaalde emotie zouden ensceneren tot een minimum, zitten elk op dezelfde stoel en kijken naar de camera. De bezoeker ontmoet de geprojecteerde figuren, die bijna levensgroot worden getoond, op ooghoogte.
Volgens de werknotities van de kunstenaar vroegen enkele van de vijf vrouwen tijdens de opnamen of de beelden bedoeld waren voor een nieuwsreportage of voor een portret voor een uitvaart. Nadat ze hoorden dat ze voor een kunstwerk werden gefilmd, deden sommigen hun haar of trokken andere kleren aan voordat ze voor de camera gingen zitten.
Deze opzet hing samen met een werkwijze die de vijf vrouwen niet wilde vastleggen als figuren die beperkt waren tot één emotie of tot een beeld van hoe een «slachtoffer» eruit zou moeten zien, maar als afzonderlijke personen met de namen Ok-seon Park, Ok-seon Lee, Soon-ok Kim, Kun-ja Kim en Il-chool Kang.
A Clue to the Recovery of Authenticity: Il-chool Kang
Fotografie, 2015 / Kim Hongrok
Een bezoeker ontmoet de blik van de overleden Kun-ja Kim in de video
Dezelfde stoel waarop elk van de vijf vrouwen tijdens de opnamen had gezeten, werd in de galerie geplaatst. Doordat de stoel die in de film is vastgelegd en de fysieke stoel tegenover elkaar stonden, werd het moment van filmen verbonden met het heden van de tentoonstelling.
Bezoekers konden op de stoel gaan zitten, de figuur in de film op ooghoogte ontmoeten en haar blik beantwoorden. De stoel werd een medium dat de vijf vrouwen die aan de opnamen deelnamen met latere bezoekers verbond en hen in staat stelde elkaar onder ogen te komen.
Kun-ja Kim werd in 1926 geboren in Pyeongchang, in de provincie Gangwon. In 1942 werd zij gedwongen overgebracht naar een Japans militair «trooststation» in Hunchun, in de Chinese provincie Jilin. Daar werd zij ongeveer drie jaar lang, tot aan de bevrijding, mishandeld; daarna keerde zij terug naar Korea.
In 2007 getuigde Kun-ja Kim over het geweld dat zij had ondergaan tijdens een hoorzitting in het kader van de Commissie Buitenlandse Zaken van het Huis van Afgevaardigden van de Verenigde Staten. In 2000 en 2006 schonk zij telkens 50 miljoen won, in totaal 100 miljoen won, aan The Beautiful Foundation. Daarmee legde zij de basis voor het «Grootmoeder Kim Kun-ja-fonds». Met aanvullende giften van burgers had het fonds tot juli 2017 bijgedragen aan het collegegeld van ongeveer 250 studenten die jeugdzorginstellingen hadden verlaten.
Voor haar getuigenis en liefdadigheidswerk ontving Kun-ja Kim in 2014 de Dongbaek-medaille van de Orde van Burgerlijke Verdienste. Het in 2015 gemaakte werk legt haar ook vast terwijl ze de medaille draagt.
Kun-ja Kim overleed op 23 juli 2017.
Na de totstandkoming van het werk overleed Soon-ok Kim op 5 december 2018, Ok-seon Park op 7 september 2024 en Il-chool Kang op 28 maart 2026.
A Clue to the Recovery of Authenticity: Kun-ja Kim
Fotografie, 2015 / Kim Hongrok
Dit werk reduceert de geschiedenis van de slachtoffers van seksuele slavernij door het Japanse leger niet tot één verklaring of emotie. Het toont hedendaagse bezoekers de namen, gezichten en blikken van de vijf vrouwen en nodigt uit tot aandacht voor de gevolgen van imperialisme en oorlog in individuele levens.
De video’s en de stoel die tijdens de opnamen werd gebruikt, bieden hedendaagse bezoekers die de vijf vrouwen niet persoonlijk kunnen ontmoeten de mogelijkheid hun beelden op ooghoogte te bekijken.
Authenticiteit, aanwijzing, herstel
In de titel verwijst ‘authenticiteit’ naar de aanleiding en de essentie van het werk, voorbij de beelden op het oppervlak en de vertrouwde oordelen over de onderwerpen en gebeurtenissen die het behandelt. Het legt de interpretatie niet vast in één conclusie, maar laat ruimte om vanuit verschillende perspectieven en omstandigheden dichter bij die oorsprong te komen.
Kim Hongrok laat concrete mensen, voorwerpen en gebeurtenissen zien, zodat bezoekers zelf kunnen nadenken, in plaats van hun een vaste interpretatie aan te reiken. Dat maakt het perspectief of de waarden van het werk niet onduidelijk. Hij kiest wat hij belangrijk vindt en schept situaties waarin bezoekers zelf de betekenis kunnen onderzoeken.
De «aanwijzing» in de titel van het werk is geen conclusie, maar iets van waaruit het denken kan beginnen. Een vertrouwde handeling, iemands gezicht, de herinnering van een familie of een weggegooide wikkel kunnen elk die rol vervullen.
«Herstel» verwijst minder naar een volledige terugkeer naar een vroegere toestand dan naar een proces waarin vertrouwd geworden gebeurtenissen, voorwerpen en mensen opnieuw worden bekeken, in een poging dichter bij hun wezen te komen.
Een aanwijzing voor het herstel van authenticiteit begon met de alledaagse handeling van het tandenpoetsen. De reeks behandelde vervolgens de maatschappelijke blik op een persoon, de keuzes en verplaatsingen van een familie, de waarde van liberalisme, de waarden die binnen het kapitalisme ontstaan en de gezichten van oorlogsslachtoffers.
Met zijn verschillende werken nodigt Kim Hongrok bezoekers uit opnieuw te kijken naar wat zij dachten te kennen en na te denken over de betekenis van vrijheid en keuze, waarde en menselijke waardigheid in individuele levens.